તેહરાન: પશ્ચિમ એશિયામાં ચાલી રહેલા ભીષણ સંઘર્ષ વચ્ચે ઈરાને હવે વિશ્વના સૌથી મહત્વપૂર્ણ દરિયાઈ માર્ગ 'હોર્મુઝની સામુદ્રધુની' (Strait of Hormuz) પર પોતાનું આધિપત્ય જમાવવા માટે નવો દાવ ખેલ્યો છે. ઈરાની સંસદ અત્યારે એક એવા વિવાદાસ્પદ બિલ પર વિચાર કરી રહી છે, જેના હેઠળ આ ૩૩ કિમી પહોળા સાંકડા માર્ગમાંથી પસાર થતા તમામ વેપારી જહાજો પાસેથી 'ટ્રાન્ઝિટ ફી' અથવા ટોલ વસૂલવામાં આવશે. જો આ બિલ પસાર થશે, તો વૈશ્વિક શિપિંગ અને ઉર્જા પરિવહન ખર્ચમાં તોતિંગ વધારો થઈ શકે છે.
વૈશ્વિક ઉર્જા પુરવઠા પર જોખમ
હોર્મુઝની સામુદ્રધુની એ વિશ્વની ઉર્જા સુરક્ષા માટે કરોડરજ્જુ સમાન છે. દુનિયાના કુલ તેલ અને લિક્વિફાઈડ નેચરલ ગેસ (LNG) ના શિપમેન્ટનો અંદાજે પાંચમો ભાગ (૨૦%) આ માર્ગે પસાર થાય છે. સાઉદી અરેબિયા, ઈરાક, યુએઈ અને કુવૈત જેવા મુખ્ય ઉત્પાદક દેશો એશિયન અને પશ્ચિમી બજારોમાં પહોંચવા માટે આ જળમાર્ગ પર નિર્ભર છે. ઈરાન હવે આ વ્યૂહાત્મક સ્થિતિનું મુદ્રીકરણ (Monetization) કરવા માંગે છે.
યુદ્ધ અને પ્રતિબંધો વચ્ચે બદલાતું સમીકરણ
ફેબ્રુઆરીના અંતથી અત્યાર સુધીમાં આ વિસ્તારમાં ૨૦થી વધુ વેપારી જહાજો પર ડ્રોન અને મિસાઈલ હુમલા થયા છે. આ સતત હુમલાઓને કારણે દરિયાઈ ટ્રાફિકમાં નાટ્યાત્મક ઘટાડો થયો છે અને અંદાજે ૧,૦૦૦ થી વધુ જહાજો કાં તો ફસાયેલા છે અથવા તેમને લાંબો માર્ગ બદલવાની ફરજ પડી છે. ભારતનું પણ ૧.૭ મિલિયન ટનથી વધુ તેલ અને ગેસ અત્યારે આ વિસ્તારમાં અટવાયેલું હોવાના અહેવાલ છે.
પસંદગીયુક્ત પરવાનગી અને ભારત-ચીનનું કનેક્શન
ચોંકાવનારી વાત એ છે કે ઈરાને પશ્ચિમી દેશો સાથે જોડાયેલા જહાજો પર કડક નિયંત્રણો લાદ્યા છે, પરંતુ ભારત અને ચીન તરફ જતી તેલની સપ્લાયને પસંદગીપૂર્વક મંજૂરી આપી છે. ભારતના બે તેલ ટેન્કરોએ તેમની ઓટોમેટિક આઈડેન્ટિફિકેશન સિસ્ટમ (AIS) બંધ કરીને આ માર્ગ કેવી રીતે પાર કર્યો તે હજુ પણ રહસ્ય છે. ઈરાનના સર્વોચ્ચ નેતાના સલાહકારે સંકેત આપ્યો છે કે યુદ્ધના અંત પછી "હોર્મુઝ માટે નવો શાસન" અમલમાં આવશે, જે તેહરાનને દરિયાઈ ક્ષેત્રે વધુ સત્તા આપશે.
જો ઈરાન ખરેખર ટોલ વસૂલવાનું શરૂ કરશે, તો તેની સીધી અસર ભારત જેવા દેશોમાં ઈંધણના ભાવ અને ખાદ્ય પુરવઠા પર પડી શકે છે.