નવી દિલ્‍હી,તા.૨૦: ઈરાન અને અમેરિકા અને ઈઝરાયલ વચ્‍ચેના યુદ્ધે એક નવો વળાંક લીધો છે. ઈરાને કતારના સૌથી મોટા ગેસ પ્‍લાન્‍ટ, રાસ લાફાન ઇન્‍ડસ્‍ટ્રીયલ સિટી પર મિસાઈલ અને ડ્રોન હુમલો કર્યો. આ પ્‍લાન્‍ટ વિશ્વનો સૌથી મોટો LNG (લિક્‍વિફાઇડ નેચરલ ગેસ) પ્‍લાન્‍ટ છે. આ હુમલામાં આગ લાગી અને ભારે નુકસાન થયું. સમગ્ર વિશ્વની ટેક્રોલોજી અને મેડિકલ ઇન્‍ડસ્‍ટ્રીને હચમચાવી દીધી છે. ઈરાને કતારના સૌથી મોટા ગેસ પ્‍લાન્‍ટ 'રાસ લાફાન ઇન્‍ડસ્‍ટ્રીયલ સિટી' પર મિસાઈલ અને ડ્રોન હુમલો કર્યો છે. આ પ્‍લાન્‍ટ દુનિયાનો સૌથી મોટો  LNG(પ્રવાહી પ્રાકૃતિક ગેસ) પ્‍લાન્‍ટ છે. આ હુમલાને કારણે પ્‍લાન્‍ટમાં ભીષણ આગ લાગી છે અને ભારે નુકસાન થયું છે. કતાર એનર્જીના CEO અનુસાર, પ્‍લાન્‍ટ અત્‍યારે માત્ર ૧૭% ક્ષમતા પર કામ કરી રહ્યો છે અને તેને સંપૂર્ણપણે ઠીક કરવામાં ૩થી ૫ વર્ષ જેટલો સમય લાગી શકે છે.

કતાર એનર્જીના CEO એ જણાવ્‍યું કે પ્‍લાન્‍ટ ૧૭% ક્ષમતા પર કાર્યરત છે અને ત્રણથી પાંચ વર્ષ સુધી બંધ રહેશે. આના સમારકામમાં આટલો સમય લાગશે. સૌથી મોટી સમસ્‍યા એ છે કે હિલીયમ ગેસનું ઉત્‍પાદન પણ બંધ થઈ ગયું છે. કતાર વિશ્વના ૩૩% હિલીયમ સપ્‍લાય કરતો હતો. હવે, વિશ્વના હિલીયમનો એક તૃતીયાંશ ભાગ રાતોરાત ગાયબ થઈ ગયો છે.

આ હુમલાની સૌથી ગંભીર અસર હીલિયમ ગેસના ઉત્‍પાદન પર પડી છે. કતાર વિશ્વના કુલ હીલિયમ પુરવઠાનો ૩૩% હિસ્‍સો પૂરો પાડતું હતું, જે હવે રાતોરાત બંધ થઈ ગયો છે. હીલિયમ એક અત્‍યંત હલકો અને ઠંડો ગેસ છે, જે સેમીકન્‍ડક્‍ટર(ચિપ) ફેક્‍ટરીઓમાં મશીનોને ઠંડા રાખવા, હોસ્‍પિટલોમાં MRI મશીનો માટે અને રોકેટ ફયુઅલમાં અનિવાર્ય છે. હીલિયમનો કોઈ સસ્‍તો વિકલ્‍પ ન હોવાને કારણે તેની કિમતો અત્‍યારથી જ બમણી થઈ ગઈ છે અને વિશ્વના અનેક દેશોમાં તેની અછત સર્જાવા લાગી છે.

ભારત સહિત ૧૨ દેશો પર

સીધી અસર

આ સંકટથી વિશ્વના ૧૨ મોટા દેશો સીધી રીતે પ્રભાવિત થયા છે. દક્ષિણ કોરિયા, જે તેની ૬૪.૭% જરૂરિયાત કતારથી પૂરી કરે છે, ત્‍યાં સેમસંગ જેવી ચિપ ફેક્‍ટરીઓ પર જોખમ તોળાઈ રહ્યું છે. તાઇવાન, જાપાન અને સિગાપોર જેવા ટેક હબમાં પણ ગભરાટનો માહોલ છે. ભારત માટે પણ આ ચિતાનો વિષય છે કારણ કે હોસ્‍પિટલોમાં પ્‍ય્‍ત્‍ સ્‍કેન માટે જરૂરી હીલિયમ કતારથી આવે છે, જેના કારણે હવે સ્‍કેન મોંઘા થઈ રહ્યા છે. અમેરિકા, બ્રિટન અને જર્મની જેવા દેશોમાં પણ હીલિયમની રેશનિગ શરૂ થઈ ગઈ છે અને લેપટોપ, સ્‍માર્ટફોન તેમજ કારની કિમતોમાં ૧૫-૨૦્રુ વધારો થવાની ચેતવણી આપવામાં આવી છે.

હિલીયમ શું છે અને તે શા માટે મહત્‍વપૂર્ણ છે?

હિલીયમ ખૂબ જ હળવો અને ઠંડો ગેસ છે. તેનો ઉપયોગ ચિપ ફેક્‍ટરીઓ (સેમિકન્‍ડક્‍ટર), MRI મશીનોમાં, રોકેટ ઇંધણ તરીકે અને ઘણા ઉદ્યોગોમાં મશીનોને ઠંડુ કરવા માટે થાય છે. કોઈ સસ્‍તો વિકલ્‍પ નથી. હવે, સપ્‍લાય વિક્ષેપને કારણે, કિમતો બમણી થઈ ગઈ છે. ઘણા દેશોમાં કટોકટી ઉભી થઈ છે.

કયા દેશો સૌથી વધુ ચિંતિત છે?

દક્ષિણ કોરિયાઃ કતારથી તેના હિલીયમનો ૬૪.૭% આયાત કરે છે. સેમસંગ અને એસકે હાયનિક્‍સની ચિપ ફેક્‍ટરીઓ હવે જોખમમાં છે.

તાઇવાનઃ TSMC વિશ્વની ૧૮% ચિપ્‍સ અહીં ઉત્‍પન્ન કરે છે. કંપની કહે છે કે તેઓ દેખરેખ રાખી રહ્યા છે, પરંતુ આંતરિક ગભરાટ છે.

જાપાનઃ ચિપ ફેબ્‍સ અને પ્‍ય્‍ત્‍ મશીન ઉત્‍પાદન માટે એક મુખ્‍ય કેન્‍દ્ર. જો કતારનો પ્‍લાન્‍ટ ૬૦ દિવસથી વધુ સમય માટે બંધ રહેશે, તો પહેલા અહીં કામ ખોવાઈ જશે.

સિગાપોરઃ એક સેમિકન્‍ડક્‍ટર હબ. વૈજ્ઞાનિક અહેવાલોએ પહેલાથી જ કતાર પર તેની નિર્ભરતા પ્રકાશિત કરી છે.

ભારતઃ હોસ્‍પિટલ MRI મશીનો માટે હિલીયમ કતારથી આવે છે. સ્‍કેન હવે વધુ મોંઘા બની રહ્યા છે.

જર્મનીઃ લિન્‍ડે અને એર લિક્‍વિડ જેવી કંપનીઓ તેને સપ્‍લાય કરે છે. હિલીયમના ભાવમાં ૧૦૦% વધારો થયો છે, અને રેશનિગ શરૂ થઈ ગયું છે.

યુએસએઃ જૂના હિલીયમ ભંડાર ખતમ થઈ રહ્યા છે. HP, Dell અને Lenovં એ ગ્રાહકોને ચેતવણી આપી છે કે કિમતોમાં ૧૫-૨૦% વધારો થશે.

બ્રિટનઃ NHS હોસ્‍પિટલોમાં MRI મશીનો પ્રભાવિત થયા. બ્રિટન પોતે હિલીયમનું ઉત્‍પાદન કરતું નથી.

ફ્રાન્‍સઃ એર લિક્‍વિડ અહીં છે પણ નવું હિલીયમ ઉત્‍પન્ન કરી શકતું નથી.

ચીનઃ ચિપ ફેબ્‍સ અને MRI માટે આયાત. હવે સાઇબિરીયામાં પોતાનું ઉત્‍પાદન શોધવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું છે.

ઓસ્‍ટ્રેલિયાઃ એક નાનો નિકાસકાર, પરંતુ કતારનો સંપૂર્ણ ખાલીપો ભરી શકતો નથી.

આગળ શું થશે?

કતારે જણાવ્‍યું છે કે પ્‍લાન્‍ટ પાંચ વર્ષ સુધી ક્ષતિગ્રસ્‍ત રહી શકે છે. તાત્‍કાલિક નવો પ્‍લાન્‍ટ શરૂ કરી શકાતો નથી. હિલીયમનું ઉત્‍પાદન ઉતાવળમાં કરી શકાતું નથી. ચિપ કંપનીઓ પહેલેથી જ સ્‍ટોક ખતમ થઈ રહી છે. જો આ કટોકટી ૨-૩ મહિના સુધી ચાલુ રહેશે, તો સ્‍માર્ટફોન, લેપટોપ, AI ચિપ્‍સ, કાર અને MRI સ્‍કેન બધું વધુ ખર્ચાળ અને દુર્લભ બનશે.

સમગ્ર ટેક અને મેડિકલ ઉદ્યોગ જીવન આધાર પર છે. મધ્‍ય પૂર્વમાં એક નાના હુમલાએ વૈશ્વિક ટેક અને મેડિકલ ઉદ્યોગોને હચમચાવી નાખ્‍યા છે. કતારના ૩૩% હિલીયમ સપ્‍લાય બંધ થવાથી ૧૨ દેશો પર સીધી અસર પડી. હવે, કિમતો વધી રહી છે. ઉત્‍પાદન અટકી રહ્યું છે.

દુનિયાના એક ખૂણામાં યુદ્ધ થવાથી બીજા ખૂણામાં આરોગ્‍યસંભાળ પર અસર પડશે એવું વિચારવું વિચિત્ર લાગે છે. જોકે, મધ્‍ય પૂર્વમાં ચાલી રહેલા તણાવે ભારતના તબીબી ક્ષેત્ર માટે ગંભીર પડકાર ઉભો કર્યો છે. હોસ્‍પિટલોમાં સૌથી જરૂરી સાધનોમાંનું એક, MRI હવે કટોકટીનો સામનો કરી રહ્યું છે. આ કટોકટીનું સૌથી મોટું કારણ હિલીયમ ગેસની અછત છે, જેની સપ્‍લાય ચેઇન યુદ્ધને કારણે ગંભીર અસર પામી છે.

હિલીયમના ભાવ વધી શકે છે

ઘણીવાર જ્‍યારે આપણે યુદ્ધ વિશે વિચારીએ છીએ, ત્‍યારે આપણે ક્રૂડ ઓઇલ અને પેટ્રોલ અને ડીઝલના વધતા ભાવ વિશે વિચારીએ છીએ. પરંતુ હાલના મધ્‍ય પૂર્વ સંકટથી જીવન બચાવતી મશીનોને ઓક્‍સિજન જેવો ગેસનો પુરવઠો ખોરવાઈ ગયો છે. આપણે પ્રવાહી હિલીયમ વિશે વાત કરી રહ્યા છીએ. ભારતમાં MRI સ્‍કેનનો ખર્ચ આગામી દિવસોમાં નોંધપાત્ર રીતે વધી શકે છે, કારણ કે આ ગેસની વૈશ્વિક અછતને કારણે તબીબી ઉપકરણ ઉત્‍પાદકોને સંઘર્ષ કરવો પડી રહ્યો છે. હિલીયમનો ઉપયોગ MRI મશીનોમાં શક્‍તિશાળી ચુંબકને ઠંડુ કરવા માટે થાય છે. જો આ ચુંબકોને જરૂરી ઠંડક ન મળે, તો મશીન કામ કરવાનું બંધ કરી શકે છે.

મોટાભાગનું ઉત્‍પાદન અહીં થાય છે

મધ્‍ય પૂર્વ હિલીયમ ઉત્‍પાદન અને નિકાસ માટેનું એક મુખ્‍ય કેન્‍દ્ર છે. યુદ્ધ અને બંદરો પરના વિક્ષેપને કારણે, હિલીયમ શિપમેન્‍ટ કાં તો મોડા પહોંચી રહ્યા છે અથવા તો ડાયવર્ટ થઈ રહ્યા છે. આ વિક્ષેપથી વિશ્વભરમાં પુરવઠા શૃંખલાઓ ખોરવાઈ ગઈ છે. ભારત તેની હિલીયમ જરૂરિયાતો માટે સંપૂર્ણપણે આયાત પર નિર્ભર છે. જ્‍યારે પુરવઠો ઓછો હોય છે અને માંગ ઊંચી રહે છે, ત્‍યારે કિમતો વધવાની છે. હિલીયમના ભાવમાં તીવ્ર વધારાથી આરોગ્‍યસંભાળ કંપનીઓ માટે મશીન જાળવણી ખૂબ ખર્ચાળ બની છે, જેની સીધી અસર દર્દીઓના ખિસ્‍સા પર પડશે.

ભારતની મુખ્‍ય ડાયગ્નોસ્‍ટિક ચેઇન્‍સ અને હોસ્‍પિટલોએ સૂચવ્‍યું છે કે તેમના ખર્ચમાં ૧૫% થી ૨૫% વધારો થઈ શકે છે. MRI મશીન ચાલુ રાખવા માટે, દર્દીને સ્‍કેન કરવામાં આવી રહ્યું હોય કે ન હોય, તેને સતત હિલીયમ સપ્‍લાયની જરૂર પડે છે. એકવાર મશીન ઓછું થઈ જાય, પછી તેને રિફિલ કરવાનો ખર્ચ બમણો થઈ ગયો છે. ઘણી કંપનીઓ હવે એવા મશીનો પર કામ કરી રહી છે જે ઓછા હિલીયમનો ઉપયોગ કરે છે, પરંતુ હાલમાં કાર્યરત હજારો મશીનો માટે કટોકટી તાત્‍કાલિક અને ગંભીર છે. મધ્‍ય પૂર્વમાં આ તણાવ હવે ફક્‍ત રાજકીય મુદ્દો નથી; તે સીધો આર્થિક આંચકો બની ગયો છે જે સામાન્‍ય લોકોના તબીબી બિલમાં વધારો કરે છે.

ઠંડક આપનાર એજન્‍ટઃ MRI મશીનની અંદર રહેલા સુપરકન્‍ડક્‍ટિંગ મેગ્નેટને શૂન્‍યથી લગભગ -૨૬૯૦૦ ડીગ્રી  તાપમાને રાખવા જોઈએ, જે ફક્‍ત પ્રવાહી હિલીયમથી જ શક્‍ય છે.

પુરવઠા શૃંખલાઃ કતાર જેવા દેશો હિલીયમના મુખ્‍ય ઉત્‍પાદકો છે, અને મધ્‍ય પૂર્વમાં તણાવને કારણે કાર્ગો જહાજોના ટ્રાફિકમાં વિક્ષેપ પડ્‍યો છે.

ખર્ચનો બોજઃ હિલીયમની અછતને કારણે કંપનીઓના સંચાલન ખર્ચમાં વધારો થયો છે, જે તેઓ પછી તેમના ગ્રાહકો (દર્દીઓ) ને આપે છે.

વિકલ્‍પોનો અભાવઃ હિલીયમ એક દુર્લભ કુદરતી સંસાધન છે અને હાલમાં બજારમાં કોઈ સસ્‍તો કે સરળ વિકલ્‍પ ઉપલબ્‍ધ નથી.