નવી દિલ્હી: પશ્ચિમ એશિયામાં ઈરાન, ઈઝરાયેલ અને અમેરિકા વચ્ચે વકરી રહેલા સંઘર્ષને જોતા ભારત સરકારે દેશની ઉર્જા સુરક્ષાને સુરક્ષિત કરવા માટે અભૂતપૂર્વ વ્યૂહરચના અમલી બનાવી છે. વિદેશ મંત્રાલય અને પેટ્રોલિયમ મંત્રાલય વચ્ચે થયેલી ઉચ્ચ સ્તરીય બેઠકમાં લેવાયેલા નિર્ણય મુજબ, ભારત હવે તેની ક્રૂડ ઓઈલની જરૂરિયાતો માટે ખાડી દેશો પર ઓછો નિર્ભર રહેશે. ગલ્ફ ક્ષેત્રમાં શિપિંગમાં આવતા અવરોધો અને હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાં સર્જાયેલી અસ્થિરતાને પગલે ભારતે હવે રશિયા, અમેરિકા, નાઇજીરીયા અને લેટિન અમેરિકા જેવા બિન-ગલ્ફ સ્ત્રોતો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું છે. આ 'માસ્ટર પ્લાન' હેઠળ ભારત પોતાની આયાત નિર્ભરતાનો 85 થી 88 ટકા હિસ્સો આ વૈકલ્પિક દેશો પાસેથી પૂરો કરવાની તૈયારી કરી રહ્યું છે.

આ નવી વ્યૂહરચનામાં રશિયા ભારત માટે સૌથી મોટું સહાયક બનીને ઉભરી રહ્યું છે. તાજેતરમાં અમેરિકા દ્વારા આપવામાં આવેલી 30 દિવસની ખાસ છૂટછાટોને પગલે ભારતીય રિફાઇનરીઓ રશિયન તેલના દરિયાઈ કાર્ગોની ઝડપી ખરીદી કરી રહી છે. રીલાયન્સ અને HPCL જેવી દિગ્ગજ કંપનીઓ પણ નાઇજીરીયા અને અંગોલા જેવા પશ્ચિમ આફ્રિકન દેશો સાથે સીધા પુરવઠા માટે વાટાઘાટો કરી રહી છે. પેટ્રોલિયમ મંત્રાલયના આંકડા મુજબ, 2025 માં જે નોન-હોર્મુઝ સ્ત્રોતોનો હિસ્સો 60 ટકા હતો, તે હવે વધીને 70 ટકા સુધી પહોંચી ગયો છે. સરકારની આ તત્પરતાને કારણે આંતરરાષ્ટ્રીય તણાવ છતાં ભારતમાં ઇંધણનો પુરવઠો સંપૂર્ણપણે સુરક્ષિત છે અને સામાન્ય જનતા પર તેની કોઈ પ્રતિકૂળ અસર પડી નથી.

ઐતિહાસિક રીતે જોઈએ તો ભારતની 70 ટકા તેલ ખરીદી સાઉદી અરેબિયા અને યુએઈ જેવા દેશો પર આધારિત હતી, પરંતુ છેલ્લા દશકામાં હાથ ધરાયેલા વૈવિધ્યકરણના પ્રયાસોને લીધે આ ચિત્ર બદલાયું છે. વર્ષ 2022 માં રશિયાનો હિસ્સો માત્ર 0.2 ટકા હતો, જે 2024-25 માં વધીને 37 ટકા સુધી પહોંચવાની સંભાવના છે. ભારત અગાઉ માત્ર ગણ્યા-ગાંઠ્યા દેશો પાસેથી તેલ ખરીદતું હતું, જેની સંખ્યા હવે વધીને 40 થઈ ગઈ છે. જોકે, રશિયા અને એટલાન્ટિક ક્ષેત્રમાંથી તેલ મંગાવવામાં સમય અને પરિવહન ખર્ચ વધુ લાગે છે, તેમ છતાં ભારત સરકાર રશિયા પાસેથી વધારાનું વળતર (ડિસ્કાઉન્ટ) માંગીને અને સુએઝ કેનાલ જેવા વૈકલ્પિક માર્ગોનો ઉપયોગ કરીને આ પડકારને પહોંચી વળવા રાજદ્વારી સ્તરે પ્રયાસો કરી રહી છે.

જ્યારે પાકિસ્તાન જેવા પાડોશી દેશો ઉર્જા સંકટને કારણે કડક આર્થિક પગલાં લઈ રહ્યા છે અને ઓફિસોના કામકાજના દિવસો ઘટાડી રહ્યા છે, ત્યારે ભારતની આ મજબૂત વૈવિધ્યકરણ નીતિએ દેશને સુરક્ષા કવચ પૂરું પાડ્યું છે. આંતરરાષ્ટ્રીય ઉર્જા એજન્સી (IEA) ના અહેવાલ મુજબ ભારત વિશ્વનો બીજો સૌથી મોટો ક્રૂડ આયાતકાર દેશ છે, અને 2030 સુધીમાં તેલની માંગ દરરોજ 5.8 મિલિયન બેરલ સુધી પહોંચવાની ધારણા છે. સ્થાનિક ઉત્પાદનમાં ખાસ વધારો ન થતા, કેન્દ્ર સરકારે હવે વિશ્વભરમાં ફેલાયેલા પોતાના સ્ત્રોતો દ્વારા ઉર્જા સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરવા પર જોર આપ્યું છે. ગલ્ફ ક્ષેત્ર પરની ઘટતી નિર્ભરતા એ ભારતની વિદેશ નીતિ અને આર્થિક સ્વાતંત્ર્યની દિશામાં એક મોટું પગલું માનવામાં આવે છે.