અમદાવાદ: ભારતના અંતરિક્ષ અભિયાનમાં એક નવો અધ્યાય ઉમેરાયો છે. વર્ષ ૨૦૨૮માં ઈસરો (ISRO) દ્વારા આયોજિત 'ચંદ્રયાન-૪' મિશન, જેનો મુખ્ય હેતુ ચંદ્ર પરથી ખડકોના નમૂના પૃથ્વી પર લાવવાનો છે, તે પહેલા ભારતીય વૈજ્ઞાનિકોએ એક મોટી સફળતા મેળવી છે. IIT-ખડગપુર અને અમદાવાદની ફિઝિકલ રિસર્ચ લેબોરેટરી (PRL) ના સંશોધકોએ ચંદ્રની સપાટી પર જોવા મળતા ટાઇટેનિયમથી ભરપૂર રહસ્યમય ખડકો કેવી રીતે બન્યા હશે, તેની પ્રક્રિયા ડીકોડ કરી છે.
પૃથ્વી કરતા અનેકગણું ટાઇટેનિયમ
સામાન્ય રીતે પૃથ્વી પરના જ્વાળામુખી ખડકોમાં ટાઇટેનિયમનું પ્રમાણ માંડ ૨% હોય છે, પરંતુ ચંદ્ર પરના અમુક ખડકોમાં તે ૧૮% સુધી જોવા મળે છે. વૈજ્ઞાનિકો દાયકાઓથી આ વાતને લઈને મુંઝવણમાં હતા. નવા અભ્યાસ મુજબ, આ પ્રક્રિયા ૪.૩ અબજ વર્ષ પહેલાં શરૂ થઈ હતી જ્યારે ચંદ્ર પીગળેલા ખડકોના સમુદ્રમાંથી ઠંડો પડી રહ્યો હતો. તે સમયે ભારે ટાઇટેનિયમ સ્તર (IBC સ્તર) નીચે ડૂબી ગયું અને ગરમીને કારણે ફરી ઓગળવા લાગ્યું, જે અંતે લાવા તરીકે સપાટી પર આવ્યું.
ભારતમાં જ સર્જાઈ ચંદ્ર જેવી સ્થિતિ
પ્રોફેસર સુજોય ઘોષ અને તેમની ટીમે IIT ખડગપુર ખાતે એક વિશેષ ઉપકરણનો ઉપયોગ કરીને પ્રયોગશાળામાં ચંદ્રની અંદર ૭૦૦ કિમીની ઊંડાઈએ હોય તેવું ૩ ગીગાપાસ્કલ જેટલું દબાણ અને ૧,૫૦૦ ડિગ્રી સેલ્સિયસ જેટલું તાપમાન સર્જ્યું હતું.
•    સ્વદેશી ક્ષમતા: આ અભ્યાસ સાબિત કરે છે કે હવે ભારત ગ્રહ વિજ્ઞાનમાં એટલું સક્ષમ છે કે આવા જટિલ પ્રયોગો માટે આપણે વિદેશ પર નિર્ભર રહેવાની જરૂર નથી.
•    બે-તબક્કાનું મોડેલ: સંશોધકોએ કમ્પ્યુટર સિમ્યુલેશન દ્વારા સાબિત કર્યું કે ટાઇટેનિયમથી સમૃદ્ધ મેગ્મા ચંદ્રની અંદર લાંબા સમય સુધી સંગ્રહાયેલો રહ્યો અને બાદમાં તે સપાટી પર ફાટી નીકળ્યો.
ચંદ્રયાન-૪ મિશન માટે કેમ મહત્વનું?
ચંદ્રયાન-૪ માટે લેન્ડિંગ સાઈટ (ઉતરાણ સ્થળ) પસંદ કરવામાં આ સંશોધન ક્રાંતિકારી સાબિત થશે.
•    નમૂનાની પસંદગી: લેન્ડર પર રહેલા ઉચ્ચ-રિઝોલ્યુશન કેમેરા અને એક્સ-રે સાધનોની મદદથી વૈજ્ઞાનિકો હવે એવા સ્થળો શોધી શકશે જ્યાંથી આવા કિંમતી ખડકોના નમૂના લઈ શકાય.
•    શિવ શક્તિ પોઈન્ટ: ચંદ્રયાન-૪ માટે દક્ષિણ ધ્રુવના શિવ શક્તિ ક્ષેત્રની આસપાસના વિસ્તારોનું પણ મૂલ્યાંકન કરવામાં આવી રહ્યું છે.
આ સંશોધન Geochimica et Cosmochimica Acta નામના પ્રતિષ્ઠિત જર્નલમાં પ્રકાશિત થયું છે. તે માત્ર ચંદ્રના ભૂસ્તરશાસ્ત્રીય ઇતિહાસને જ નહીં, પરંતુ ભવિષ્યમાં ચંદ્ર પર રહેલા સંસાધનોના ઉપયોગ માટે પણ નવી દિશા બતાવશે.