નવી દિલ્હી: ભારતીય અવકાશ સંશોધન સંસ્થા (ISRO) ના આગામી બે વર્ષના આંતર-ગ્રહીય મિશનો અત્યારે મુશ્કેલીમાં મુકાયા હોય તેવું જણાય છે. સંસદની એક સ્થાયી સમિતિએ તાજેતરમાં રજૂ કરેલા અહેવાલમાં આશંકા વ્યક્ત કરી છે કે જો પ્રોજેક્ટના અમલીકરણની ગતિ આ જ સ્તરે રહેશે, તો ચંદ્રયાન-4, ચંદ્રયાન-5 અને શુક્ર મિશન તેના નિર્ધારિત સમયે પૂર્ણ કરવા અત્યંત પડકારજનક બની શકે છે.

બજેટમાં કાપ અને ભંડોળનો ઓછો ઉપયોગ

સૌથી વધુ ચિંતાજનક બાબત ચંદ્રયાન-4 મિશનની છે, જે ભારત માટે અત્યંત મહત્વનું છે. વર્ષ 2025-26 ના બજેટમાં આ મિશન માટે ₹150 કરોડ ફાળવવામાં આવ્યા હતા, પરંતુ સુધારેલા અંદાજમાં આ રકમ ઘટાડીને માત્ર ₹21 કરોડ કરી દેવામાં આવી હતી. આશ્ચર્યની વાત એ છે કે, ઈસરોએ 31 જાન્યુઆરી સુધીમાં તેમાંથી માત્ર ₹34 કરોડનો જ ખર્ચ કર્યો છે. સંસદીય પેનલે ચેતવણી આપી છે કે ફંડનો આટલો ઓછો ઉપયોગ મિશનની સફળતાને જોખમમાં મૂકી શકે છે.

કેમ થઈ રહ્યો છે વિલંબ?

અવકાશ વિભાગના અધિકારીઓએ સાંસદોને જણાવ્યું હતું કે મિશનની ડિઝાઈનમાં કરવામાં આવેલા ફેરફારો અને હાર્ડવેરની પ્રાપ્તિમાં થતા વિલંબને કારણે આ પરિસ્થિતિ સર્જાઈ છે. ખાસ કરીને લોન્ચ વ્હીકલમાં 'સેમી-ક્રાયોજેનિક' એન્જિનનો સમાવેશ કરવાના નિર્ણયને કારણે આખું સમયપત્રક ખોરવાઈ ગયું છે. આ ઉપરાંત, ઈલેક્ટ્રોનિક ઘટકોની ખરીદી જે 2025-26 માં કરવાની હતી, તે હવે આગામી નાણાકીય વર્ષ સુધી લંબાઈ ગઈ છે.

ચંદ્રયાન-4 અને શુક્ર મિશનનું મહત્વ

• ચંદ્રયાન-4 (ઓક્ટોબર 2027): આ વિશ્વનું પ્રથમ એવું મિશન હશે જે ચંદ્રના ઓછા અભ્યાસ કરાયેલા દક્ષિણ ધ્રુવ પરથી માટીના નમૂના લઈને પૃથ્વી પર પરત આવશે. આ ટેકનોલોજી 2040 સુધીમાં ભારતીયને ચંદ્ર પર ઉતારવા માટે પાયો નાખશે.
• શુક્ર મિશન (માર્ચ 2028): શુક્ર ગ્રહના વાતાવરણના અભ્યાસ માટેનું આ ભારતનું પહેલું મિશન છે, જેનું બજેટ પણ સુધારેલા અંદાજમાં ઘટાડી દેવામાં આવ્યું છે.
• ચંદ્રયાન-5 (સપ્ટેમ્બર 2028): જાપાનની એરોસ્પેસ એજન્સી (JAXA) સાથેના સહયોગથી આ મિશન પાર પાડવાનું આયોજન છે.

સમિતિની ભલામણ

વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી અંગેની સંસદીય સમિતિએ ભલામણ કરી છે કે ઈસરોએ આ મિશનોના વ્યૂહાત્મક મહત્વને સમજીને પ્રોજેક્ટની ગતિ સુધારવા માટે સક્રિય પગલાં લેવા જોઈએ. જો સમયસર લક્ષ્યો પ્રાપ્ત કરવામાં નહીં આવે, તો વૈશ્વિક સ્તરે અવકાશ સંશોધન ક્ષેત્રે ભારતની સ્પર્ધાત્મકતા પર અસર પડી શકે છે.