અમૃતસર સ્થિત શ્રી હરમંદિર સાહિબ (ગોલ્ડન ટેમ્પલ) માત્ર શીખ ધર્મનું પવિત્ર સ્થાન જ નહીં, પરંતુ વૈશ્વિક માનવતા, સમાનતા અને બલિદાનનું જીવંત પ્રતીક છે. આ પવિત્ર સ્થળનો ઈતિહાસ સાડા ચારસો વર્ષથી વધુ જૂનો છે. શીખ ધર્મની શરૂઆત ગુરુ નાનકદેવજીથી થઈ, જેમણે કરતારપુરમાં નિવાસ કર્યો. ત્યારબાદ બીજા ગુરુ અંગદદેવજીએ ખડૂર સાહિબને કેન્દ્ર બનાવ્યું. ત્રીજા ગુરુ શ્રી અમરદાસજીએ ગોઇંદવાલ સાહિબ ખાતે ધ્યાન અને પ્રાર્થના માટે આ વિસ્તારની પસંદગી કરી હતી અને ત્યાંથી આ પવિત્ર સ્થળના નિર્માણની ઐતિહાસિક ઘટના શરૂ થાય છે.

 

ચોથા ગુરુ શ્રી રામદાસજીએ ભવિષ્યમાં આ સ્થળ ધાર્મિક કેન્દ્ર બનશે તેવા અતૂટ વિશ્વાસ સાથે, સ્થાનિક તુંગ ગામના લોકો પાસેથી  ૭૦૦ રૂપિયામાં સરોવર અને તેની આસપાસની જમીન ખરીદી હતી. વર્ષ ૧૫૭૭માં ગુરુ રામદાસજીએ અમૃત સરોવરનું ખોદકામ શરૂ કરાવ્યું. ત્યારબાદ પાંચમા ગુરુ અર્જનદેવજીએ ૧૫૮૮માં આ પવિત્ર સ્થળને ઈંટોથી પાકું કરાવ્યું અને હરમંદિર સાહિબનો પાયો નાખ્યો.

 

ઐતિહાસિક અને વિવિધ ડિજિટલ માધ્યમોના અહેવાલો મુજબ, આ પાયો મુસ્લિમ સૂફી સંત મિયાં મીર દ્વારા નાખવામાં આવ્યો હતો, જે સર્વધર્મ સમભાવનું એક ઉત્તમ ઉદાહરણ છે. 

 

૧૬ ઓગસ્ટ, ૧૬૦૪ના રોજ પ્રથમ વખત શ્રી દરબાર સાહિબમાં 'ગુરુ ગ્રંથ સાહિબ'ની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી. 

 

અન્ય મંદિરો ઊંચા ચબૂતરા પર બને છે, પરંતુ હરમંદિર સાહિબને નીચે બનાવવામાં આવ્યું છે અને તેને ચારેય દિશામાં પ્રવેશદ્વાર છે, જે દર્શાવે છે કે અહીં તમામ જાતિ, ધર્મ અને વર્ગના લોકોનું સમાન સ્વાગત છે. 

 

'અમૃતસર' શબ્દ બે શબ્દોનો બનેલો છે: અમૃત એટલે પવિત્ર જળ અને સર એટલે સરોવર. ૧૭૦૯માં દસમા ગુરુ ગોવિંદ સિંહે ગુરુ ગ્રંથ સાહિબને શાશ્વત ગુરુ જાહેર કર્યા હતા.

 

ઇતિહાસનાં પાનાં દર્શાવે છે કે આ પવિત્ર સ્થળે અનેક અત્યાચારોનો સામનો કર્યો છે. ૧૬૦૬માં મુઘલ બાદશાહ જહાંગીરના આદેશથી ગુરુ અર્જનદેવજીને લાહોરમાં અમાનવીય યાતનાઓ આપી શહીદ કરવામાં આવ્યા. બાદમાં ૧૭૫૭ અને ૧૭૬૪માં અફઘાન શાસક અહમદ શાહ અબ્દાલીએ હરમંદિર સાહિબ પર વારંવાર હુમલા કર્યા અને પવિત્ર સરોવરને નુકસાન પહોંચાડ્યું. તે સમયે માત્ર ૨૦ શીખોએ અફઘાન સેનાનો બહાદુરીથી સામનો કર્યો હતો. બાબા દીપ સિંહે પણ આ અપમાનનો બદલો લેવા જબરદસ્ત યુદ્ધ કર્યું અને છેવટે પોતાના પ્રાણોની આહુતિ આપી હતી.

 

વર્ષ ૧૮૦૨માં મહારાજા રણજીત સિંહે દરબાર સાહિબમાં આવીને દર્શન કર્યા અને તેના પુનર્નિર્માણનો સંકલ્પ કર્યો. તેમણે આ સંગેમરમરના મંદિરના ઉપરના ભાગને તાંબા અને શુદ્ધ સોનાની પ્લેટોથી મઢી દીધો. રાષ્ટ્રીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય મીડિયા રિપોર્ટ્સ અનુસાર આ ઐતિહાસિક કાર્ય માટે અંદાજે ૫૦૦ કિલોથી વધુ શુદ્ધ સોનાનો ઉપયોગ થયો હતો, ત્યારથી આ સ્થળ 'ગોલ્ડન ટેમ્પલ' (સુવર્ણ મંદિર) તરીકે વિશ્વભરમાં પ્રખ્યાત બન્યું.

 

આધુનિક સમયમાં ૧૯૮૪માં જરનૈલ સિંહ ભિંડરાવાલેને હટાવવા માટે તત્કાલીન ઈન્દિરા ગાંધી સરકાર દ્વારા 'ઓપરેશન બ્લુ સ્ટાર' હાથ ધરવામાં આવ્યું હતું. આ લશ્કરી કાર્યવાહીમાં અકાલ તખ્તને ભારે નુકસાન પહોંચ્યું હતું. જેનાથી શીખ સમુદાયમાં ભારે રોષ ફેલાયો અને અંતે ૩૧ ઓક્ટોબર, ૧૯૮૪ના રોજ દેશના તત્કાલીન વડાપ્રધાનની તેમના જ અંગરક્ષક દ્વારા હત્યા કરવામાં આવી હતી.

 

આજે ગોલ્ડન ટેમ્પલ તેની અતૂટ અને વિશાળ લંગર સેવા માટે જાણીતું છે. દરરોજ અંદાજે ૧,૫૦,૦૦૦ જેટલા શ્રદ્ધાળુઓ અહીં દર્શનાર્થે આવે છે. શ્રી ગુરુ રામદાસ લંગર હોલમાં ૨૪ કલાક વિનામૂલ્યે ભોજન પીરસાય છે. 

 

સત્તાવાર આંકડાઓ મુજબ અહીં દરરોજ અંદાજે ૧૦૦ ક્વિન્ટલ ઘઉંનો લોટ, ૨૫ ક્વિન્ટલ ચોખા અને દાળ, ૫૦૦૦ લીટર દૂધ અને ૫ ક્વિન્ટલ શુદ્ધ ઘી વપરાય છે. ભીડના સમયે એક કલાકમાં ૨૫,૦૦૦ રોટલી બનાવી શકે તેવા આધુનિક મશીનોનો પણ ઉપયોગ થાય છે. આ દુનિયાનું સૌથી મોટું સામુદાયિક રસોડું છે, જ્યાં ૫૦૦થી વધુ સ્વયંસેવકો રાત-દિવસ કોઈપણ જાતના ભેદભાવ વિના સેવામાં કાર્યરત રહે છે. (હિન્દી જાગરણમાંથી સાભાર)