અમદાવાદ : ભારતમાં લોકશાહીના પાયાને મજબૂત કરવા માટે પંચાયતી રાજ વ્યવસ્થામાં મહિલાઓને અનામત આપીને સશક્ત બનાવવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો છે. જોકે, વાસ્તવિકતામાં અનેક ગામડાઓમાં આજે પણ એક વિચિત્ર પરિસ્થિતિ જોવા મળે છે – પદ મહિલા પાસે હોય છે, પણ સત્તા તેના પતિ ભોગવતા હોય છે. લોકબોલીમાં 'સરપંચ પતિ' તરીકે ઓળખાતી આ પ્રથા કાયદાકીય રીતે કેટલી જોખમી છે અને તેનાથી ચૂંટાયેલી મહિલા પ્રતિનિધિ પર શું જોખમ આવી શકે છે, તે જાણવું અત્યંત જરૂરી છે.
બંધારણીય જોગવાઈ અને અધિકાર
ભારતીય બંધારણના 73મા સુધારા હેઠળ પંચાયતી રાજ પ્રણાલીને વિશેષ દરજ્જો આપવામાં આવ્યો છે. કાયદા મુજબ, જે વ્યક્તિ જનતા દ્વારા ચૂંટાઈને સરપંચ બને છે, તે જ સત્તાવાર રીતે તમામ સરકારી દસ્તાવેજો પર સહી કરવા અને વહીવટી નિર્ણયો લેવા માટે હકદાર છે. કોઈ પણ ત્રીજી વ્યક્તિ, ભલે તે પતિ હોય કે અન્ય સગો, ચૂંટાયેલા પ્રતિનિધિ વતી સત્તાવાર કામકાજ કરી શકે નહીં.
કાયદાનો ભંગ અને સંભવિત કાર્યવાહી
જો કોઈ મહિલા સરપંચના સ્થાને તેનો પતિ વહીવટ ચલાવે છે અથવા સરકારી મિટિંગોમાં હાજરી આપે છે, તો તે બંધારણીય ભાવનાનું ઉલ્લંઘન ગણાય છે. અનેક કિસ્સાઓમાં પ્રશાસન દ્વારા આવી મહિલા સરપંચોને નોટિસ આપવામાં આવે છે અને જો સુધારો ન થાય, તો તેમને હોદ્દા પરથી દૂર કરવા સુધીની કાનૂની કાર્યવાહી પણ થઈ શકે છે. સરકારી ચોપડે માત્ર ચૂંટાયેલા પ્રતિનિધિની જ સહી માન્ય રહે છે, અન્ય કોઈની સહી ફોજદારી ગુનો બની શકે છે.
જાગૃતિ અને સશક્તિકરણની જરૂરિયાત
ગ્રામ્ય સ્તરે જોવા મળતા સામાજિક દબાણ, અજ્ઞાનતા અથવા અનુભવના અભાવને કારણે મહિલાઓ ઘણીવાર પતિ પર નિર્ભર રહેતી હોય છે. આ પરિસ્થિતિને ડામવા માટે હવે સરકાર અને સેવાભાવી સંસ્થાઓ દ્વારા ખાસ તાલીમ શિબિરો યોજવામાં આવે છે. તેનો ઉદ્દેશ્ય મહિલા સરપંચોને ફાઈલ વર્ક, સરકારી યોજનાઓ અને વહીવટી પ્રક્રિયાઓ વિશે સીધું જ્ઞાન આપી તેમને આત્મનિર્ભર બનાવવાનો છે.
અંતે, લોકશાહીમાં પ્રતિનિધિત્વ એ કોઈ નામનું પદ નથી પણ એક મોટી જવાબદારી છે. મહિલા સરપંચો પોતે સ્વતંત્ર રીતે વહીવટ સંભાળે તે જ સાચા અર્થમાં મહિલા સશક્તિકરણ છે. 'સરપંચ પતિ'ની પ્રથા માત્ર કાયદા વિરુદ્ધ નથી, પરંતુ તે સ્ત્રીની ક્ષમતા પર પણ સવાલ ઉઠાવે છે.