વડોદરા : ભારતના સુપ્રસિદ્ધ ચિત્રકાર રાજા રવિ વર્માની કલાકૃતિઓ હંમેશા કરોડોની કિંમતે હરાજીમાં વેચાતી હોય છે, પરંતુ તાજેતરમાં તેમનું એક ચિત્ર 'યશોદા અને કૃષ્ણ' કલા વિવેચકો અને ઈતિહાસકારો માટે ચર્ચાનો વિષય બન્યું છે. નીતા મુકેશ અંબાણી કલ્ચરલ સેન્ટરમાં પ્રદર્શિત થયેલું આ મનમોહક ચિત્ર હવે જ્યારે હરાજીના મેદાનમાં ઉતરી રહ્યું છે, ત્યારે તેની સાથે ૧૬૭ કરોડ રૂપિયાનો એક એવો પ્રશ્ન જોડાયો છે જેનો જવાબ હજુ સુધી કોઈની પાસે નથી. આ કોયડો છે આ છબીના મૂળ ઉદગમ સ્થાનનો.
કલા ઈતિહાસકાર અશ્વિન રાજગોપાલનના મતે, આ રહસ્યના તાર વડોદરાના ભવ્ય લક્ષ્મી વિલાસ પેલેસ સાથે જોડાયેલા છે. પેલેસના દરબાર હોલમાં ૧૯મી સદીમાં યુરોપિયન વર્કશોપ દ્વારા તૈયાર કરવામાં આવેલી રંગીન કાચની (Stained Glass) બારીઓ છે. આ બારીઓમાંની એક પેનલ પર યશોદા અને કૃષ્ણનું આબેહૂબ ચિત્રણ છે, જે રવિ વર્માની શૈલીની અત્યંત નજીક લાગે છે. પરંતુ પ્રશ્ન એ છે કે, પહેલા કોણે આ ચિત્ર દોર્યું? શું રવિ વર્માએ યુરોપિયન કલાકારોના કાચકામ પરથી પ્રેરણા લીધી હતી, કે પછી રવિ વર્માના સ્કેચ પરથી યુરોપમાં આ બારીઓ તૈયાર થઈ હતી?
ચિત્રની બારીકાઈથી તપાસ કરતા કેટલીક રસપ્રદ વિગતો બહાર આવે છે. રવિ વર્માના ચિત્રમાં શરીરરચનાની કેટલીક અસ્પષ્ટતાઓ જોવા મળે છે, જેમ કે બાળ કૃષ્ણનું શરીર આંશિક રીતે જ સ્પષ્ટ છે અને ગાયનું ચિત્રણ માળખાકીય રીતે થોડું નબળું લાગે છે. તેની સામે, મહેલની કાચની બારીમાં આ જ તત્વો વધુ સ્પષ્ટ અને સુવાચ્ય રીતે કંડારાયેલા છે. આ વિરોધાભાસ સૂચવે છે કે કદાચ રવિ વર્માએ કોઈ મૂળ સ્ત્રોત અથવા પ્રોટોટાઈપ પરથી આ ચિત્ર બનાવ્યું હોય અથવા તેમના દ્વારા અપાયેલા 'કાર્ટૂન' (નકશા) પરથી કાચનું કામ થયું હોય, જેનું પાછળથી તેમણે જાતે કેનવાસ પર રૂપાંતર કર્યું.
૧૯૦૬માં રવિ વર્માના અવસાન બાદ તેમના ભાઈ અને 'રવિ વર્મા પ્રેસ' દ્વારા તેમની કૃતિઓનું મોટા પાયે પ્રસારણ થયું હતું, જેને કારણે અસલી હસ્તાક્ષર અને સ્ટુડિયો કોપી વચ્ચેની રેખા ઝાંખી પડી ગઈ છે. અત્યારે જ્યારે આ ચિત્ર ૧૬૭ કરોડની અંદાજિત કિંમતે હરાજીમાં જઈ રહ્યું છે, ત્યારે આ ઐતિહાસિક જોડાણની તપાસ કરવી અત્યંત જરૂરી બની ગઈ છે. શું આ માત્ર એક સુંદર ચિત્ર છે કે પછી ભારતીય અને યુરોપિયન કલાના સંગમનું એક વણઉકેલાયેલું રહસ્ય? આ પ્રશ્ન અત્યારે આંતરરાષ્ટ્રીય કલા બજારમાં ગુંજી રહ્યો છે.