અમદાવાદ : વર્તમાન યુગમાં આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) અને ટેકનોલોજીનો વ્યાપ વધી રહ્યો છે ત્યારે ન્યાયતંત્રમાં તેના ઉપયોગની મર્યાદાઓ અંગે સુપ્રીમ કોર્ટના ન્યાયાધીશ વિક્રમ નાથે અત્યંત મહત્વનું માર્ગદર્શન આપ્યું છે. શનિવારે ગુજરાત કાનૂની સેવા સત્તામંડળ દ્વારા આયોજિત એક કાર્યક્રમમાં બોલતા તેમણે સ્પષ્ટપણે જણાવ્યું હતું કે, ન્યાયાધીશોએ ચુકાદા આપતી વખતે પોતાના અંતરાત્માના અવાજને સાંભળવો જોઈએ. ન્યાયિક પ્રક્રિયાને ક્યારેય અલ્ગોરિધમ કે મશીની ગણતરીઓ પર છોડી શકાય નહીં.
જસ્ટિસ વિક્રમ નાથે સ્વીકાર્યું હતું કે AI કાનૂની સંશોધન, દસ્તાવેજોના અનુવાદ અને કેસ મેનેજમેન્ટ જેવા ક્ષેત્રોમાં અદાલતો માટે વરદાન સાબિત થઈ શકે છે. જોકે, તેમણે ચેતવણી આપી હતી કે AI સિસ્ટમોમાં ડેટાના આધારે પૂર્વગ્રહો હોઈ શકે છે. તેમણે ભાર મૂક્યો કે, "ન્યાય તોળવો એ કોઈ યાંત્રિક કસરત નથી. તેમાં કાયદાનું અર્થઘટન, વિવેકબુદ્ધિ અને માનવીય પરિસ્થિતિઓની સૂક્ષ્મ સમજણ જરૂરી છે. આ એવી ન્યાયની ભાવના છે જેને કોઈ સોફ્ટવેર કે કોડિંગમાં બદલી શકાતી નથી."
કેસોના વિલંબ અને પેન્ડન્સી (બાકી કેસો) ના મુદ્દે પણ તેમણે ગંભીરતા વ્યક્ત કરી હતી. તેમણે કહ્યું કે પેન્ડન્સી એ માત્ર આંકડાકીય સમસ્યા નથી, પરંતુ એક માનવીય સમસ્યા છે. દરેક પેન્ડિંગ કેસ પાછળ એક એવો અરજદાર હોય છે જે વર્ષોથી ન્યાયની આશામાં માનસિક કે આર્થિક પીડા સહન કરતો હોય છે. ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ આ અંતર ઘટાડવા અને છેવાડાના માણસ સુધી ન્યાય પહોંચાડવા માટે થવો જોઈએ, નહીં કે ન્યાયાધીશના માનવીય સ્પર્શને ખતમ કરવા માટે.
જિલ્લા ન્યાયતંત્રને ન્યાય પ્રણાલીનો પાયો ગણાવતા તેમણે ન્યાયિક લેખનમાં સ્પષ્ટતા રાખવાની પણ સલાહ આપી હતી. તેમણે ઉમેર્યું કે, "ચુકાદો પ્રભાવિત કરવા માટે નહીં, પરંતુ સમજાવવા માટે હોવો જોઈએ. તેની તાકાત તેના તર્કમાં છે, ભાષાના આલંકારિક પ્રયોગોમાં નહીં." અંતમાં તેમણે ટકોર કરી હતી કે ટેકનોલોજી ગમે તેટલી વિકસે, પણ ન્યાય વિતરણ પ્રણાલીના હૃદયમાં હંમેશા એક સંવેદનશીલ ન્યાયાધીશ જ રહેશે, જે સુવિધાથી નહીં પણ પોતાની પવિત્ર ફરજ અને અંતરાત્માથી સંચાલિત હશે.
એક પ્રશ્ન પૂછી શકાય? આજના ડિજિટલ યુગમાં શું તમને લાગે છે કે ન્યાયતંત્રમાં AI નો ઉપયોગ વધવાથી સામાન્ય માણસને ઝડપી ન્યાય મળશે કે પછી કાયદાકીય ગૂંચવણો વધુ વધશે?