અરવલ્લી : ભારત દેશ ભૌગોલિક વિવિધતાઓ અને કુદરતી અજાયબીઓથી ભરેલો છે. આપણે ગંગા, યમુના અને બ્રહ્મપુત્રા જેવી વિશાળ નદીઓ વિશે તો સાંભળ્યું જ છે, પરંતુ શું તમે ભારતની સૌથી ટૂંકી નદી વિશે જાણો છો? રાજસ્થાનના શુષ્ક વિસ્તારમાં વહેતી 'અરવરી' નદી ભારતની સૌથી નાની નદી માનવામાં આવે છે. માત્ર 45 કિલોમીટરની લંબાઈ ધરાવતી આ નદી કદમાં ભલે નાની હોય, પણ તેનું અસ્તિત્વ અને તેના પુનર્જીવનની વાર્તા કોઈપણ મોટી નદી કરતા ઓછી પ્રેરણાદાયી નથી.
અરવરી નદીનો ઉદ્ભવ રાજસ્થાનની અરવલ્લી પર્વતમાળાઓમાંથી થાય છે. આ નદી સંપૂર્ણપણે વરસાદ આધારિત છે, એટલે કે ચોમાસામાં તે ખળખળ વહે છે અને આસપાસના રણ પ્રદેશને હરિયાળીથી ભરી દે છે, જ્યારે ઉનાળામાં તેનું જળસ્તર ઘટી જાય છે. આશ્ચર્યની વાત એ છે કે માત્ર 45 કિમીના ટૂંકા પ્રવાસ બાદ તે અચાનક ગાયબ નથી થતી, પરંતુ તે સંથાલ સાગર ડેમ પાસે સારસા નદીમાં ભળી જાય છે. ત્યાંથી તે બાણગંગા અને અંતે યમુના નદીમાં મળીને પવિત્ર ગંગા નદીના વિશાળ જળસ્ત્રોતનો ભાગ બની જાય છે.
અરવરી નદીનો ઇતિહાસ ઘણો સંઘર્ષમય રહ્યો છે. 1980ના દાયકામાં અતિશય પાણીના શોષણ અને જંગલોના નિકંદનને કારણે આ નદી લગભગ સુકાઈ ગઈ હતી અને નકશા પરથી ભૂંસાઈ જવાની અણી પર હતી. આ સમયે 'વોટરમેન ઓફ ઇન્ડિયા' તરીકે જાણીતા રાજેન્દ્ર સિંહ અને તેમના સંગઠન 'તરુણ ભારત સંઘ'એ સ્થાનિક ગ્રામજનો સાથે મળીને ભગીરથ કાર્ય ઉપાડ્યું. તેમણે પરંપરાગત જળ સંરક્ષણ પદ્ધતિઓ અને નાના ચેકડેમ (જોહડ) બનાવીને વરસાદી પાણીને રોક્યું. પરિણામે, જે નદી મૃત જાહેર થઈ ચૂકી હતી, તે ફરીથી જીવંત થઈ ઉઠી.
આજે અરવરી નદી માત્ર પાણીનો સ્ત્રોત નથી, પણ સમુદાય-આધારિત જળ વ્યવસ્થાપનનું વિશ્વભરમાં એક શ્રેષ્ઠ ઉદાહરણ છે. આ નાનકડી નદીએ સાબિત કરી દીધું છે કે જો મનુષ્ય ધારે તો કુદરતને ફરીથી તેના અસલી સ્વરૂપમાં લાવી શકે છે.