વોશિંગ્ટન : રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે તેમના ઘરેલું એજન્ડા 'સામૂહિક દેશનિકાલ' (Mass Deportation) ને હવે અમેરિકાની વિદેશ નીતિનું મુખ્ય હથિયાર બનાવી દીધું છે. તાજેતરના અહેવાલો મુજબ, અમેરિકા એવા દેશોની શોધમાં છે જે હજારો સ્થળાંતરિતોને સ્વીકારવા તૈયાર હોય. આશ્ચર્યની વાત એ છે કે, આ યાદીમાં સૌથી વધુ ઉત્સાહ એવા દેશો બતાવી રહ્યા છે જ્યાં લોકશાહી નથી અને માનવ અધિકારોનું સરેઆમ ઉલ્લંઘન થાય છે. વ્હાઇટ હાઉસ અને સેક્રેટરી ઓફ સ્ટેટ માર્કો રુબિયોની ટીમ રાજદ્વારીઓ પર દબાણ કરી રહી છે કે તેઓ ગમે તે ભોગે આ સોદા પાર પાડે, જેના બદલામાં અમેરિકા આ દેશોને આર્થિક મદદ, વિઝામાં છૂટછાટ અને સુરક્ષા દળોને ભંડોળ આપવાની ઓફર કરી રહ્યું છે.
આ નીતિ હેઠળ, જેને "આફ્રિકામાં અમેરિકા ફર્સ્ટ" તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, ટ્રમ્પ વહીવટીતંત્ર મધ્ય આફ્રિકન રિપબ્લિક, કોંગો, કેમેરૂન અને રવાન્ડા જેવા દેશો સાથે કરાર કરી રહ્યું છે. રેકોર્ડ્સ દર્શાવે છે કે સ્થળાંતરિતોને ઘણીવાર એવા દેશોમાં મોકલવામાં આવે છે જ્યાં તેમનો કોઈ સંબંધ નથી. ઈક્વેટોરિયલ ગિની અને એસ્વાટિની (ભૂતપૂર્વ સ્વાઝીલેન્ડ) જેવા દેશોમાં આ લોકોને અત્યંત ખરાબ હાલતમાં, મહત્તમ સુરક્ષાવાળી જેલો અથવા સશસ્ત્ર રક્ષકો હેઠળ રાખવામાં આવે છે. ઘણા કેસોમાં, આ લોકો પાસે કોઈ ગુનાહિત રેકોર્ડ નથી, છતાં તેમને "પાંજરામાં પુરાયેલા પ્રાણી" જેવો અનુભવ થઈ રહ્યો છે.
આ સોદાઓ પાછળનું ગણિત ઘણું જટિલ છે. દાખલા તરીકે, ઘાનાએ દેશનિકાલ કરાયેલા લોકોને સ્વીકાર્યા બાદ અમેરિકાએ તેના પરના વિઝા પ્રતિબંધો હટાવી લીધા હતા. તેવી જ રીતે, અલ સાલ્વાડોરના રાષ્ટ્રપતિ નાયબ બુકેલેએ સ્થળાંતરિતોને સ્વીકાર્યા પછી, અમેરિકાએ ત્યાંની ટ્રાવેલ એડવાઈઝરી સુધારીને તેને સ્પેન કે ફ્રાન્સ કરતા પણ સુરક્ષિત જાહેર કરી દીધું. આ બદલામાં મળતા 'પુરસ્કારો' જ સરમુખત્યારશાહીઓને આ માનવીય કટોકટીમાં ભાગીદાર બનવા લલચાવી રહ્યા છે. અમેરિકી રાજદ્વારીઓને એવી તાલીમ આપવામાં આવી રહી છે કે તેઓ વિદેશી નેતાઓને કહે, "જો તમે વધુ લોકોને લેશો, તો અમે તમને વધુ સમર્થન આપીશું."
જોકે, આ આખી પ્રક્રિયા કાયદેસરતાના પ્રશ્નો ઉભા કરે છે. ઘણા સ્થળાંતરિતો એવા છે જેમને તેમના વતનમાં સતાવણીનો ભય હોવાથી અમેરિકામાં કાનૂની રક્ષણ મળ્યું હતું. હવે તેમને 'ત્રીજા દેશ' (Third Country) માં મોકલીને અમેરિકા પોતાની આંતરરાષ્ટ્રીય જવાબદારીઓમાંથી છટકી રહ્યું હોવાનો આક્ષેપ થઈ રહ્યો છે. માનવ અધિકાર સંગઠનોનું કહેવું છે કે આ લોકો જે દેશોમાં મોકલાયા છે, ત્યાંથી તેમને ગમે ત્યારે તેમના જોખમી વતન દેશોમાં પાછા મોકલી દેવામાં આવશે. વોશિંગ્ટનની ફેડરલ કોર્ટના જજ તાન્યા ચુટકને પણ સ્વીકાર્યું છે કે આ વ્યવસ્થા અમેરિકાની જવાબદારીઓમાંથી છટકવાની એક ચાલ જેવી લાગે છે, પરંતુ કાયદાકીય રીતે તેમના હાથ બંધાયેલા છે.