નવી દિલ્હી: ભારતના શ્રમ બજારમાં અત્યારે એક અત્યંત ચિંતાજનક વિરોધાભાસ જોવા મળી રહ્યો છે, જ્યાં ઉચ્ચ શિક્ષણની ડિગ્રી હવે સ્થિર નોકરીની ગેરંટી રહી નથી. દાયકાઓથી મધ્યમ અને ઓછી આવક ધરાવતા પરિવારોમાં એવી માન્યતા હતી કે ડિગ્રી એ સુરક્ષિત ભવિષ્યનો પાસપોર્ટ છે, પરંતુ ૨૦૨૬ના આંકડા કંઈક અલગ જ વાસ્તવિકતા રજૂ કરી રહ્યા છે. અઝીમ પ્રેમજી યુનિવર્સિટીના ‘સ્ટેટ ઓફ વર્કિંગ ઈન્ડિયા ૨૦૨૬’ રિપોર્ટ મુજબ, ૨૦૦૪ થી ૨૦૨૩ દરમિયાન દર વર્ષે સરેરાશ ૫ મિલિયન સ્નાતકો માર્કેટમાં આવ્યા, પરંતુ તેમાંથી માત્ર ૨.૮ મિલિયન લોકોને જ રોજગાર પ્રાપ્ત થયો છે. આ સ્થિતિએ માત્ર બેરોજગારી જ નહીં, પરંતુ ‘અલ્પ રોજગારી’ (Underemployment) નું ગંભીર સંકટ પણ ઊભું કર્યું છે, જ્યાં ડિગ્રીધારકોને તેમની લાયકાત કરતા નીચા સ્તરના કામ કરવા પડી રહ્યા છે.

વૈશ્વિક સ્તરે ટેકનોલોજીમાં આવી રહેલા પરિવર્તનો, ખાસ કરીને આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) ના પ્રભાવને કારણે કુશળ વ્યવસાયોમાં વૃદ્ધિ ધીમી પડી છે. એન્થ્રોપિક દ્વારા માર્ચ ૨૦૨૬ના અભ્યાસમાં જણાવાયું છે કે કોમ્પ્યુટિંગ અને બિઝનેસ સર્વિસ જેવા ક્ષેત્રોમાં નવી નોકરીઓનું સર્જન ઘટ્યું છે, જ્યારે બાંધકામ જેવા ઓછા કૌશલ્ય ધરાવતા ક્ષેત્રોમાં શ્રમિકોનો જમાવડો વધી રહ્યો છે. આશ્ચર્યની વાત એ છે કે, ૧૯૮૩માં સ્નાતકોની સંખ્યા ૫ મિલિયન હતી જે ૨૦૨૩ સુધીમાં વધીને ૬૩ મિલિયન થઈ ગઈ છે, પરંતુ તેની સામે શ્રમ બજારમાં માંગ તેટલી વધી નથી. હાલમાં ૨૦ થી ૨૯ વર્ષની વયના લગભગ ૧૧ મિલિયન સ્નાતકો બેરોજગાર રઝળી રહ્યા છે, જે દેશના આર્થિક માળખા સામે મોટો સવાલિયા નિશાન છે.

શ્રમ બજારની આ નિષ્ફળતા પાછળનું એક કારણ શિક્ષણની ગુણવત્તા અને ઉદ્યોગો વચ્ચેના નબળા જોડાણને માનવામાં આવે છે. આઈટીઆઈ (ITI) જેવી સંસ્થાઓનો ૩૦૦ ટકા વિસ્તાર થયો હોવા છતાં, ત્યાં તાલીમ પામેલા યુવાનો ઉદ્યોગોની જરૂરિયાત મુજબ સજ્જ નથી. પરિણામે, ૭૪.૩ ટકા રોજગાર હજુ પણ અનૌપચારિક અને અસુરક્ષિત ક્ષેત્રોમાં જ છે. શ્રમ બ્યુરોનો ડેટા દર્શાવે છે કે છેલ્લા એક દાયકામાં વાસ્તવિક વેતનમાં પણ ખાસ વધારો થયો નથી, જેના કારણે ગિગ વર્ક (Gig work) એટલે કે અસ્થાયી કામચલાઉ નોકરીઓનું પ્રમાણ વધ્યું છે. ભારત અત્યારે એવી વૃદ્ધિ અનુભવી રહ્યું છે જ્યાં ઉત્પાદન તો વધી રહ્યું છે, પરંતુ તે શિક્ષિત કામદારોની કુશળતા સાથે સુસંગત નોકરીઓનું સર્જન કરવામાં નિષ્ફળ રહ્યું છે.