નવી દિલ્હી: ઈરાનમાં ચાલી રહેલા ભીષણ યુદ્ધ અને 'હોર્મુઝની સામુદ્રધુની'માં તણાવને કારણે કતારથી થતી હિલિયમ ગેસની નિકાસ સંપૂર્ણપણે અટકી ગઈ છે. કતાર વિશ્વના કુલ હિલિયમ ઉત્પાદનમાં ૩૦ થી ૩૫ ટકા હિસ્સો ધરાવે છે. હિલિયમ ગેસનો ઉપયોગ સેમિકન્ડક્ટર ઉત્પાદન પ્રક્રિયામાં, ખાસ કરીને એઆઈ (આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ) ચિપ્સ બનાવવા અને ડેટા સેન્ટરના ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરને ઠંડુ રાખવા માટે થાય છે. આ યુદ્ધના કારણે વૈશ્વિક ટેક્નોલોજી, સ્વાસ્થ્ય (એમઆરઆઈ મશીનો) અને સંરક્ષણ ક્ષેત્રે ગંભીર કટોકટી સર્જાઈ છે.

 

સત્તાવાર અહેવાલો અનુસાર, મધ્ય પૂર્વમાં ચાલી રહેલા સંઘર્ષે વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઈનને ભારે નુકસાન પહોંચાડ્યું છે.

 

૨૮ ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૬ના રોજ શરૂ થયેલા સંઘર્ષ બાદ ઈરાને 'હોર્મુઝની સામુદ્રધુની' મારફતે થતો વ્યાપારી માર્ગ મોટાભાગે અવરોધ્યો છે. આ જળમાર્ગ માત્ર ખનીજ તેલ કે કુદરતી ગેસ માટે જ નહીં, પરંતુ હિલિયમ જેવા અત્યંત મહત્વપૂર્ણ ઔદ્યોગિક ગેસની નિકાસ માટે પણ જીવાદોરી સમાન છે.

 

કતારમાં આવેલ 'રાસ લફાન ઇન્ડસ્ટ્રિયલ સિટી' (જે વિશ્વનો સૌથી મોટો હિલિયમ પ્લાન્ટ ધરાવે છે) પર થયેલા ડ્રોન હુમલાને કારણે ઉત્પાદન ખરાબ રીતે પ્રભાવિત થયું છે. કતારએનર્જીના અહેવાલો મુજબ, હિલિયમ નિકાસમાં ભારે ઘટાડો નોંધાયો છે. નુકસાન પામેલા ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરને સંપૂર્ણપણે રિપેર કરવામાં અને સ્થિતિને સામાન્ય થતાં ૩ થી ૫ વર્ષ જેટલો લાંબો સમય લાગી શકે છે.

 

હિલિયમની સૌથી મોટી અસર એશિયાના ચિપ ઉત્પાદક દેશો પર પડી રહી છે. 

 

દક્ષિણ કોરિયા અને તાઇવાન: દક્ષિણ કોરિયા તેની હિલિયમની ૬૫% જરૂરિયાત કતારથી પૂરી કરે છે. તાઇવાનની ટીએસએમસી કંપની, જે વિશ્વની ૯૦% થી વધુ એડવાન્સ્ડ લોજિક ચિપ્સ (એનવિડિયા અને એએમડી જેવી કંપનીઓ માટે) બનાવે છે, તે પણ કતારના હિલિયમ પર ખૂબ નિર્ભર છે.

 

ડેટા સેન્ટર્સ: હિલિયમ વિના સિલિકોન વેફર્સ અને સેમિકન્ડક્ટર બનાવવાની પ્રક્રિયા ધીમી પડી જશે અથવા અટકી જશે, જેની સીધી અસર આધુનિક એઆઈ ડેટા સેન્ટર્સના વિસ્તરણ અને હાર્ડવેર પુરવઠા પર પડશે.

 

આરોગ્ય અને સંરક્ષણ ક્ષેત્રે પણ કટોકટી: મેડિકલ ક્ષેત્રમાં એમઆરઆઈ મશીનોના સુપરકન્ડક્ટિંગ મેગ્નેટને ઠંડુ રાખવા માટે હિલિયમ અનિવાર્ય છે. વિશ્વભરમાં ૫૦,૦૦૦ થી વધુ એમઆરઆઈ મશીનો કાર્યરત છે. સપ્લાય ચેઈન ખોરવાતા બજારમાં શોર્ટ ટર્મ કોન્ટ્રાક્ટ્સના ભાવ બમણા થઈ ગયા છે. આ ઉપરાંત, એરોસ્પેસ સિસ્ટમ્સ અને લીક ડિટેક્શન જેવી સંરક્ષણ કામગીરીઓ પણ હિલિયમ વિના મુશ્કેલીમાં મુકાઈ છે.

 

નિષ્ણાતોના મતે, આ માત્ર તેલની કટોકટી નથી, પરંતુ આધુનિક ટેકનોલોજી અને એઆઈ ઇકોસિસ્ટમને ચલાવતા "અદ્રશ્ય" પરંતુ અનિવાર્ય તત્વની કટોકટી છે, જેની અસર આગામી વર્ષો સુધી વૈશ્વિક અર્થતંત્ર પર વર્તાશે.