નવી દિલ્હી : કેન્દ્રીય શિક્ષણ મંત્રી ધર્મેન્દ્ર પ્રધાને હાલમાં જ ધોરણ ૩ થી ૮ માટે કોમ્પ્યુટેશનલ થિંકિંગ (CT) અને આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) પર નવો CBSE અભ્યાસક્રમ લોન્ચ કર્યો છે. વર્ષ ૨૦૨૬-૨૭ ના શૈક્ષણિક સત્રથી લાગુ થનારો આ કોર્સ બાળકોને ભવિષ્યની ટેકનોલોજી માટે તૈયાર કરવાના હેતુથી બનાવાયો છે. જોકે, શિક્ષણ જગતના નિષ્ણાતો એક પાયાનો પ્રશ્ન ઉઠાવી રહ્યા છે: "જે બાળક માતૃભાષા કે અંગ્રેજીમાં સાદું વાક્ય વાંચી શકતું નથી, તે AI ના જટિલ તર્કોને કેવી રીતે સમજશે?"
LSRW: શિક્ષણનો પાયો જોખમમાં
કોઈપણ વિષય શીખવા માટે સાંભળવું, બોલવું, વાંચવું અને લખવું (LSRW) એ પાયાના જ્ઞાનાત્મક માળખા છે. નવો CT અભ્યાસક્રમ ભાષા પર ખૂબ નિર્ભર છે. તેમાં આપેલી દરેક કોયડો, પેટર્ન કે સમસ્યા ઉકેલવા માટે બાળકે પહેલા તે લખાણને વાંચવું અને સમજવું પડે છે. નિષ્ણાતોના મતે, જો બાળક ગ્રેડ સ્તરનું વાંચન કરી શકતું નથી, તો તેને આ નવો વિષય ‘વિચારવાની કસરત’ ને બદલે ‘વાંચનનો અવરોધ’ લાગવા માંડશે.
ડેટા કહે છે ડરામણી હકીકત
વાર્ષિક સ્થિતિ શિક્ષણ અહેવાલ (ASER 2024) ના ડેટા મુજબ, ગ્રામીણ ભારતમાં સરકારી શાળાઓના ધોરણ ૫ ના અડધાથી વધુ બાળકો ધોરણ ૨ ના સ્તરનું લખાણ વાંચી શકતા નથી. આ સમસ્યા માત્ર ગ્રામીણ વિસ્તારો પૂરતી સીમિત નથી; ‘પરખ’ રાષ્ટ્રીય સર્વેક્ષણ મુજબ શહેરી અને ખાનગી શાળાઓના ધોરણ ૩ ના વિદ્યાર્થીઓનું પ્રદર્શન પણ અનેક કિસ્સામાં નબળું રહ્યું છે. આ સંજોગોમાં AI જેવા હાઈ-ટેક વિષયો દાખલ કરવા એ પાયો મજબૂત કર્યા વિના ઈમારત ચણવા જેવું સાબિત થઈ શકે છે.
NIPUN મિશન અને નવી ગડમથલ
સરકારે વર્ષ ૨૦૨૬-૨૭ સુધીમાં દરેક બાળક ધોરણ ૩ ના અંત સુધીમાં મૂળભૂત સાક્ષરતા પ્રાપ્ત કરે તે માટે ‘NIPUN ભારત’ મિશન શરૂ કર્યું હતું. આ જ વર્ષે AI અભ્યાસક્રમ પણ શરૂ થઈ રહ્યો છે. જોકે, વાસ્તવિકતા એ છે કે હજુ પણ સાક્ષરતાનો લક્ષ્યાંક પૂરેપૂરો પ્રાપ્ત થયો નથી. નિષ્ણાતોના મતે, ફિનલેન્ડ કે સિંગાપોર જેવા દેશોમાં જ્યારે AI શિક્ષણ આવ્યું, ત્યારે ત્યાં પાયાની સાક્ષરતાનો દર ૧૦૦% ની નજીક હતો.
નિષ્કર્ષ: માત્ર જાહેરાત નહીં, અમલીકરણ જરૂરી
IIT મદ્રાસ અને અઝીમ પ્રેમજી યુનિવર્સિટીના નિષ્ણાતો દ્વારા તૈયાર કરાયેલો આ અભ્યાસક્રમ અત્યંત આધુનિક અને નૈતિક મૂલ્યો ધરાવે છે. પરંતુ, તેની સફળતાનો આધાર વર્ગખંડમાં બેઠેલા તે બાળક પર છે જેની સામે CT ની વર્કશીટ તો છે, પણ તેની નીચે પાયાના શિક્ષણની ઊંડી ખાઈ છે. શિક્ષણવિદોનું માનવું છે કે જ્યાં સુધી પૂર્વશરત સમાન ‘વાંચન અને લેખન’ પર પૂરતું ધ્યાન નહીં અપાય, ત્યાં સુધી AI શિક્ષણનો આ હેતુ કાગળ પર જ રહી જશે.
શું ભારતનો આ નવો અભ્યાસક્રમ ખરેખર ‘ગેમ ચેન્જર’ બનશે કે પછી પાયાના શિક્ષણના અભાવે વધુ એક અપૂર્ણ પ્રોજેક્ટ બનીને રહી જશે? તે તો આવનારો સમય જ કહેશે.