નવી દિલ્હી : વર્ષ ૨૦૨૬માં અમેરિકા, ઇઝરાયેલ અને ઈરાન વચ્ચેના વધતા તણાવને કારણે ગલ્ફ દેશોમાં તેલ અને ગેસની નિકાસ પર ‘ફોર્સ મેજ્યોર’ (અનિવાર્ય સંજોગોમાં કરારમાંથી મુક્તિ) ની જાહેરાત કરવામાં આવી છે. આ કાનૂની ધ્રુજારીની અસર હવે ભારતીય કોર્ટરૂમમાં પણ દેખાવા લાગી છે. નિષ્ણાતોના મતે, આગામી મહિનાઓમાં ભારતીય અદાલતોમાં કરાર ભંગના કેસોમાં ‘એક્ટ્સ ઓફ ગોડ’ (કુદરતી આફત) કરતા ‘એક્ટ્સ ઓફ સ્ટેટ’ (સરકારી હસ્તક્ષેપ) ના બચાવ વધુ જોવા મળશે.
શું છે ‘ફોર્સ મેજ્યોર’ અને ડેટા શું કહે છે?
જ્યારે કોઈ એવી ઘટના બને જે પક્ષકારોના નિયંત્રણની બહાર હોય અને તેના કારણે કરારનું પાલન અશક્ય બને, ત્યારે તેને ‘ફોર્સ મેજ્યોર’ કહેવામાં આવે છે. બોમ્બે અને દિલ્હી હાઈકોર્ટ તેમજ NCLT ના ૩૦૫ કેસના વિશ્લેષણમાં જાણવા મળ્યું છે કે, ૨૦૨૦ના કોવિડ સમયગાળા બાદ આવા કેસમાં તીવ્ર ઉછાળો આવ્યો છે. ૨૦૨૨માં આ દર ૧૦,૦૦૦ કેસ દીઠ ૫૩ સુધી પહોંચી ગયો હતો.
કુદરતી આફતો કરતા નિયમોમાં ફેરફાર વધુ જોખમી
ઐતિહાસિક રીતે આ કાયદો ભૂકંપ કે યુદ્ધ જેવી આફતો માટે હતો, પરંતુ આજના આંકડા અલગ જ વાર્તા કહે છે. અભ્યાસ મુજબ, કુદરતી આફતોને કારણે માત્ર ૧૦% થી ઓછા કેસ થાય છે. તેની સામે ૨૫% થી વધુ વિવાદો મ્યુનિસિપલ નિયમોમાં ફેરફાર, RBI ના વિદેશી મુદ્રાના નિયમો, GST અમલીકરણમાં વિસંગતતા કે કોઈ એપ પર પ્રતિબંધ જેવા સરકારી અને નિયમનકારી ફેરફારોને કારણે ઉભા થાય છે. એટલે કે, ‘ભગવાનના કૃત્યો’ હવે ‘રાજ્યના કૃત્યો’ માં બદલાઈ ગયા છે.
કોર્ટમાં સફળતાનો દર માત્ર ૩૦%
જો તમે એવું વિચારતા હોવ કે ફોર્સ મેજ્યોરનું બહાનું કાઢીને તમે કરારમાંથી બચી જશો, તો સાવધાન! અદાલતો ૭૦% કિસ્સામાં આ દલીલ સાથે અસંમત થાય છે. વિશ્લેષણ દર્શાવે છે કે માત્ર ૨૩ થી ૨૯ ટકા કેસમાં જ પક્ષકારોને સફળતા મળે છે. અદાલતો માને છે કે જો કોઈ ઘટના કરારના પાલનને ‘અશક્ય’ ન બનાવતી હોય પણ માત્ર ‘મુશ્કેલ’ બનાવતી હોય, તો તેને બહાના તરીકે ગણી શકાય નહીં.
વ્યવસાયો માટે બોધપાઠ
નિષ્ણાતો ચેતવણી આપે છે કે માત્ર સામાન્ય ‘ફોર્સ મેજ્યોર’ કલમ પર આધાર રાખવો હવે પૂરતો નથી. વ્યવસાયોએ હવે ભૂરાજકીય જોખમો અને નિયમનકારી ફેરફારોને સીધા જ તેમના કરારની શરતોમાં સામેલ કરવા પડશે. ૨૦૨૬ની ગલ્ફ કટોકટી જેવી ઘટનાઓ સાબિત કરે છે કે તમારા બિઝનેસને રોકનારી શક્તિ કદાચ આકાશમાંથી આવતું તોફાન નહીં, પણ કોઈ નિયમનકારની કલમનો ફટકો હોઈ શકે છે.
આમ, બદલાતા સમયમાં ‘વ્યવસાય કરવાની સરળતા’ માટે માત્ર નિયમો હળવા હોવા પૂરતા નથી, પરંતુ નીતિઓનું અનુમાન લગાવી શકાય તેવું કાનૂની વાતાવરણ હોવું પણ એટલું જ અનિવાર્ય છે.