(સુરેશ એસ. ડુગ્‍ગર) જમ્‍મુ તા.  ૭  :..  છેલ્લા ૫૯ વર્ષમાં જમ્‍મુ અને કાશ્‍મીરમાં ૩૧૫ તળાવો સંપૂર્ણપણે ગાયબ થઈ ગયા છે તે એક ગંભીર અને ચિંતાજનક પરિસ્‍થિતિ છે. વધુમાં, કુલ ૬૯૭ કુદરતી તળાવોમાંથી ૨૦૩ સંકોચાઈ ગયા છે. સત્તાવાર રીતે સ્‍વીકારવામાં આવ્‍યું છે કે જમ્‍મુ અને કાશ્‍મીરમાં ૬૯૭ કુદરતી તળાવો છે, જે બંને વિભાગો (૨૦ જિલ્લાઓ સહિત) માં ખૂબ જ ઇકોલોજીકલ અને સામાજિક-આર્થિક મહત્‍વ ધરાવે છે, ૧૯૬૭ થી ૩૧૫ તળાવો અદૃશ્‍ય થઈ ગયા છે અને ૨૦૩ તળાવોનો વિસ્‍તાર ઘટયો છે.

આ ચિંતાજનક આંકડા ઇકોલોજી, પર્યાવરણ અને રિમોટ સેન્‍સિંગ વિભાગના ડેટાના ઓડિટ વિશ્‍લેષણમાંથી પ્રકાશમાં આવ્‍યા છે, જે દર્શાવે છે કે ૧૯૬૭ થી જમ્‍મુ અને કાશ્‍મીરમાં તળાવોના કુલ ક્ષેત્રમાં ૨,૮૫૧.૨૬ હેક્‍ટરનો ઘટાડો થયો છે. તેમાં જણાવાયું છે કે ૧,૫૩૭.૦૭ હેક્‍ટર વિસ્‍તાર ધરાવતા ૩૧૫ તળાવો અદૃશ્‍ય થઈ ગયા છે અને ૨૦૩ તળાવોનો વિસ્‍તાર ૧,૩૧૪.૧૯ હેક્‍ટર ઘટયો છે. આમ, માર્ચ ૨૦૨૨ ના રોજ પૂરા થયેલા સમયગાળા માટે જમ્‍મુ અને કાશ્‍મીરમાં તળાવોના સંરક્ષણ અને વ્‍યવસ્‍થાપન પરના ભારતના કોમ્‍પ્‍ટ્રોલર અને ઓડિટર જનરલના અહેવાલમાં ટાંકવામાં આવેલા ઓડિટ વિશ્‍લેષણ મુજબ, ૫૧૮ તળાવો (૩૧૫ ગાયબ થઈ ગયેલા તળાવો અને ૨૦૩ ઘટેલા તળાવો) માં કુલ ૨,૮૫૧.૨૬ હેક્‍ટર (૧,૫૩૭.૦૭ હેક્‍ટર અને ૧,૩૧૪.૧૯ હેક્‍ટર) નું ક્ષેત્રફળ નુકસાન થયું.

૩૧૫ ગાયબ થઈ ગયેલા તળાવોમાંથી, ૨૫૯ જમ્‍મુ વિભાગમાં હતા (જેમાં ૧૯૬૭ માં ૩૬૭ તળાવો હતા) અને ૫૬ કાશ્‍મીર વિભાગમાં હતા (જેમાં પાયાના વર્ષમાં, એટલે કે, ૧૯૬૭ માં ૩૩૦ તળાવો હતા)