નવી દિલ્‍હી,તા.૦૮: ઈરાન-અમેરિકા-ઈઝરાયલ યુદ્ધે ઘણા દેશોને વિનાશના આરે લાવી દીધા છે. મિસાઈલ અને ડ્રોન માત્ર માનવ નુકસાન જ નહીં પરંતુ આર્થિક સંકટ પણ લાવી રહ્યા છે. એક મહિનાથી વધુ સમયથી ચાલી રહેલા આ યુદ્ધે ભારે વિનાશ સર્જ્‍યો છે. બંને દેશો વચ્‍ચે હવે યુદ્ધવિરામ પર સંમતિ સધાઈ ગઈ છે. ચાલુ યુદ્ધથી માત્ર ઈરાન, ઈઝરાયલ અને અમેરિકાને જ નહીં, પરંતુ અન્‍ય ખાડી દેશોને પણ નોંધપાત્ર નુકસાન થયું છે. વૈશ્વિક GDP ને અત્‍યાર સુધીમાં આશરે રૂ.૫૪.૮૮ લાખ કરોડનું નુકસાન થયું છે. આ વિનાશથી વોલ સ્‍ટ્રીટથી વોલ સ્‍ટ્રીટ સુધી વ્‍યાપક આક્રોશ ફેલાયો છે.

ઈરાન યુદ્ધની સૌથી મોટી કિમત ચૂકવી રહ્યું છે. અમેરિકા અને ઈઝરાયલ દ્વારા કરવામાં આવેલા મિસાઈલો અને હવાઈ હુમલાઓએ ઈરાનને માત્ર માનવ મોરચે જ નહીં પરંતુ આર્થિક મોરચે પણ તબાહ કરી દીધું છે. જાનમાલના નુકસાનની દ્રષ્ટિએ, ઈરાને અત્‍યાર સુધીમાં ૭,૩૦૦ થી વધુ લોકો માર્યા ગયા છે અને ૨૫,૦૦૦ થી વધુ લોકો ઘાયલ થયા છે. શાળાઓ, હોસ્‍પિટલો અને ઐતિહાસિક ઇમારતો ખંડેર બની ગઈ છે. ચેથમ હાઉસના એક અહેવાલમાં ચેતવણી આપવામાં આવી છે કે જો યુદ્ધ બંધ નહીં થાય, તો ઈરાનનો GDP ૧૦% થી વધુ ઘટી શકે છે, જે દેશને ઘણા દાયકાઓ પાછળ ધકેલી શકે છે.

આ યુદ્ધ ઈરાની ધરતી પર ચાલી રહ્યું છે, પરંતુ અમેરિકા પણ ઓછું વિનાશ સહન કરી રહ્યું છે. તેના ખજાના પણ ઝડપથી ખતમ થઈ રહ્યા છે. CSIS અનુસાર, આ યુદ્ધમાં અમેરિકાએ અત્‍યાર સુધીમાં રૂ.૭.૪૯ લાખ કરોડ ($૮૦.૪ બિલિયન)નું નુકસાન કર્યું છે. ફોર્ચ્‍યુન વિશ્‍લેષણ મુજબ, જો સંઘર્ષ ચાલુ રહે અને ઉર્જા બજારો અને વેપારમાં વિક્ષેપો ચાલુ રહે, તો અમેરિકાનું નુકસાન $૨૧૦ બિલિયન (રૂ.૧૯.૨ લાખ કરોડ) સુધી પહોંચી શકે છે. આ વિશ્‍લેષણ મુજબ, વ્‍યાપક આર્થિક વિક્ષેપને કારણે અમેરિકાને કુલ $૧૧૫ બિલિયન (૧૦.૫ લાખ કરોડ રૂપિયા)નું નુકસાન થઈ શકે છે.

ઇઝરાયલ પણ ઇરાની હુમલાઓ માટે ભારે કિમત ચૂકવી રહ્યું છે. અત્‍યાર સુધીમાં, યહૂદી રાજ્‍યમાં ૩૩,૦૦૦ થી વધુ લોકો મૃત્‍યુ પામ્‍યા છે અને ૭,૧૦૦ થી વધુ ઘાયલ થયા છે. ઈરાન અને હિઝબુલ્‍લાહ (લેબનોન) સાથે ચાલી રહેલા યુદ્ધને કારણે ઈઝરાયલને આશરે $૧૫ બિલિયનનું નુકસાન થયું છે.

અમેરિકા અને ઈઝરાયલ વચ્‍ચેના યુદ્ધની કિમત ફક્‍ત ઈરાન જ નહીં પરંતુ તેના પડોશી આરબ દેશો પણ ચૂકવી રહ્યા છે. આ યુદ્ધની ગરમી તેમને પણ પહોંચી રહી છે.

કુવૈત અને કતાર જો યુદ્ધ એપ્રિલના અંત સુધી ચાલુ રહે તો આ દેશોનો ઞ્‍ઝભ્‍ ૧૪% સુધી ઘટી શકે છે. સૌથી ચિતાજનક વાત એ છે કે, હુમલાઓને કારણે આ દેશો પીવાના પાણીથી પણ વંચિત રહી શકે છે. હુમલાઓને કારણે ૯૯% પીવાના પાણી (ડિસેલિનેશન પ્‍લાન્‍ટ) ને જોખમ થયું છે. LNG સુવિધાઓને પણ નુકસાન થયું છે.

UAE અને સાઉદી અરેબિયા યુદ્ધને કારણે સાઉદી અરેબિયા GDP માં ૩% ઘટાડો અનુભવી રહ્યું છે, અને એરપોર્ટ, બંદરો અને ઉર્જા માળખા પર હુમલાને કારણે શ્‍ખ્‍ચ્‍ ના GDP માં ૫% ઘટાડો થવાનું જોખમ છે. તેલ ઉત્‍પાદનમાં પણ ઘટાડો થઈ રહ્યો છે. એકલા UAE શેરબજારને રૂ.૧૦ લાખ કરોડથી વધુનું નુકસાન થયું છે.

ઇરાકઃ યુએસ-ઇઝરાયલ યુદ્ધને કારણે, ઇરાકના તેલ ક્ષેત્રોમાં ઉત્‍પાદન ૭૦% ઘટ્‍યું છે, જેના કારણે ઇરાકના અર્થતંત્ર પર નોંધપાત્ર દબાણ આવ્‍યું છે.

બહેરીન, સાઉદી અરેબિયા, ઓમાન, જોર્ડનઃ આ દેશોમાં ડઝનેક લોકો માર્યા ગયા છે અને ડઝનેક ઘાયલ થયા છે. મિસાઇલ અને ડ્રોન હુમલાઓએ તેલ સંબંધિત માળખાગત સુવિધાઓને નોંધપાત્ર નુકસાન પહોંચાડ્‍યું છે.

લેબનોનઃ ઇરાનને ટેકો આપવા બદલ લેબનોન પણ કિંમત ચૂકવી રહ્યું છે, જેના કારણે જાનમાલનું નુકસાન થયું છે. અત્‍યાર સુધીમાં, લેબનોનમાં ૧,૪૦૦ થી વધુ લોકો મૃત્‍યુ પામ્‍યા છે અને ૪,૬૩૯ ઘાયલ થયા છે. ૧૦ લાખથી વધુ લોકોને તેમના ઘર છોડવાની ફરજ પડી છે. યુદ્ધથી લેબનોનને ઼૧૪ બિલિયનનું આર્થિક નુકસાન થવાનો અંદાજ છે.