મુંબઈ:  આજના સમયમાં યુદ્ધ માત્ર સરહદો પર જ નથી લડાતું, પણ તમારા સ્માર્ટફોનની સ્ક્રીન પર પણ લડાય છે. ઈરાન અને અમેરિકા-ઈઝરાયલ વચ્ચેના સંઘર્ષમાં હવે એક નવું શસ્ત્ર ઉમેરાયું છે – ‘મીમ્સ’. તાજેતરમાં એક ભારતીય યુઝરે જ્યારે ઈરાનના મુંબઈ કોન્સ્યુલેટને પૂછ્યું કે, “શું તમે તમારી મીડિયા ટીમમાં ભારતીયોને નોકરીએ રાખો છો? ”, ત્યારે દૂતાવાસનો જવાબ વાયરલ થઈ ગયો. આ ઘટના સાબિત કરે છે કે આજના ડિજિટલ યુગમાં ધારણા (Perception) એ જમીન જીતવા જેટલી જ મહત્વની છે.

મીમ્સ: આધુનિક યુગના પ્રચાર પોસ્ટરો

નિષ્ણાતોના મતે, મીમ્સ એ પ્રથમ અને બીજા વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન વપરાતા પ્રચાર પોસ્ટરોનું આધુનિક સ્વરૂપ છે. તે જટિલ રાજકીય પરિસ્થિતિઓને સરળ બનાવીને લોકોની લાગણીઓ સાથે રમે છે.

· ઈરાનનું ટ્રોલિંગ: હોર્મુઝ સામુદ્રધુની બંધ કરવાના વિવાદ વખતે જ્યારે ટ્રમ્પે અલ્ટીમેટમ આપ્યું, ત્યારે ઈરાની દૂતાવાસે મજાકમાં કહ્યું કે, “અમે રસ્તાની ચાવી ખોઈ નાખી છે!” અને બાદમાં ‘ચાવી મળી ગઈ’ કહીને અમેરિકાની મજાક ઉડાવી હતી.

· અમેરિકાનો વળતો પ્રહાર: વ્હાઇટ હાઉસ પણ પાછળ નથી. તેઓ ‘Wii Sports’ જેવી ગેમ્સ કે પોપ કલ્ચરના સંગીતનો ઉપયોગ કરીને પોતાની સૈન્ય શક્તિનું પ્રદર્શન કરતી ક્લિપ્સ શેર કરી રહ્યા છે.

હિંસાનું તુચ્છકરણ અને મનોવૈજ્ઞાનિક અસર

મીડિયા સાયકોલોજિસ્ટ પામેલા રુટલેજના મતે, મીમ્સ અત્યંત જોખમી છે કારણ કે તે આપણી વિચારવાની શક્તિને બાયપાસ કરીને સીધી લાગણીઓ પર અસર કરે છે. જ્યારે ‘SpongeBob’ કે ‘Iron Man’ જેવા પાત્રોને બોમ્બ વિસ્ફોટના દ્રશ્યો સાથે જોડવામાં આવે છે, ત્યારે યુદ્ધ એક ‘મનોરંજન’ જેવું લાગવા માંડે છે. આનાથી યુદ્ધમાં થતી વાસ્તવિક જાનહાનિ અને વેદનાની ગંભીરતા ઓછી થઈ જાય છે, જેને મનોવૈજ્ઞાનિકો "સ્મૃતિ યુદ્ધ" તરીકે ઓળખાવે છે.

AI અને પ્રચારનું નવું સ્તર

ઈરાન અત્યારે રશિયા અને ચીનના સમર્થનથી અત્યાધુનિક માહિતી અભિયાન ચલાવી રહ્યું છે. AI-જનરેટેડ લેગો (Lego) સ્ટાઈલના એનિમેશન વિડીયો દ્વારા અમેરિકી નેતાઓની મજાક ઉડાવવી એ આ રમતનો એક ભાગ છે. નિષ્ણાતો કહે છે કે ઈરાન આ ‘પ્રચાર યુદ્ધ’ જીતી રહ્યું છે કારણ કે તે છેલ્લા ૫૦ વર્ષથી આ પ્રકારના મનોવૈજ્ઞાનિક સંઘર્ષ માટે તૈયારી કરી રહ્યું હતું.

મીડિયા સાક્ષરતાની તાતી જરૂરિયાત

નોટિંગહામ ટ્રેન્ટ યુનિવર્સિટીનો અભ્યાસ ચેતવણી આપે છે કે જ્યારે યુદ્ધ અને મનોરંજન વચ્ચેની રેખા ધૂંધળી થઈ જાય, ત્યારે તે લોકશાહી માટે ખતરો છે. સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ્સે ગ્રાફિક કન્ટેન્ટ પર ફિલ્ટર્સ મજબૂત કરવા જોઈએ અને નાગરિકોએ એ સમજવું જોઈએ કે કયો મેસેજ કયા હેતુથી તેમની પાસે પહોંચાડવામાં આવી રહ્યો છે.

સમય બદલાયો છે, હવે મિસાઈલો કરતા મીમ્સ વધુ ઝડપથી મુસાફરી કરે છે. એટલે જ, સરહદ પરની લડાઈ કરતા ઓનલાઇન ધારણાની આ લડાઈ વધુ ઉગ્ર બની રહી છે.