નવી દિલ્હી :જ્યારે પશ્ચિમ એશિયામાં આગથી વૈશ્વિક બજારો ભયભીત થઈ રહ્યા હતા, વિદેશી રોકાણકારો ભારતમાંથી ભંડોળ પાછું ખેંચી રહ્યા હતા, અને રૂપિયો દબાણ હેઠળ હતો, ત્યારે કેટલીક બેંકોની ટ્રેડિંગ વ્યૂહરચનાએ પરિસ્થિતિને વધુ ખરાબ કરી હતી. ભારતીય રિઝર્વ બેંકે હવે ખુલ્લેઆમ નારાજગી વ્યક્ત કરી છે. RBI ના ડેપ્યુટી ગવર્નર ટી. રવિશંકરે જણાવ્યું હતું કે કટોકટી દરમિયાન સ્થાનિક અને ઓફશોર બજારો વચ્ચેના આર્બિટ્રેજ સોદાએ ડોલરની અછતને વધારી દીધી હતી અને રૂપિયાની નબળાઈને વધુ તીવ્ર બનાવી હતી.

  RBI ના ડેપ્યુટી ગવર્નર ટી. રવિશંકરે વિદેશી ચલણ ડીલરોની એક મહત્વપૂર્ણ પરિષદમાં બોલતા કડક શબ્દોમાં કહ્યું હતું કે કેટલાક બજાર નિર્માતાઓ અને બેંકો એવા સમયે આર્બિટ્રેજ સોદામાં રોકાયેલા હતા જ્યારે રૂપિયો પહેલેથી જ ગંભીર દબાણ હેઠળ હતો

તેમણે સ્પષ્ટપણે સૂચવ્યું હતું કે કેટલાક બજાર ખેલાડીઓ, સ્થાનિક અને ઓફશોર બજારો વચ્ચેના દર તફાવતનો લાભ લેવા માંગતા, આવા સોદામાં પ્રવેશ્યા હતા, જેનાથી ડોલરની તરલતા પર વધુ દબાણ આવ્યું હતું. પરિણામે, રૂપિયામાં ઘટાડો ઝડપી બન્યો.

કારણ કે આ બધું એવા સમયે થયું જ્યારે વૈશ્વિક બજારો પહેલાથી જ મધ્ય પૂર્વના તણાવથી હચમચી ગયા હતા. વિદેશી રોકાણકારો ભારતીય બજારમાંથી પૈસા પાછા ખેંચી રહ્યા હતા. ડોલરની માંગ વધી રહી હતી. રૂપિયો નબળો પડી રહ્યો હતો. આવા મુશ્કેલ સમયમાં, RBI એ આશા રાખી હતી કે બજાર નિર્માતાઓ સ્થિરતા જાળવવામાં મદદ કરશે. જો કે, એવો આરોપ છે કે કેટલાક ખેલાડીઓએ કટોકટીને ટ્રેડિંગ તકમાં ફેરવી દીધી છે

આર્બિટ્રેજ એટલે જ્યાં ભાવ ઓછા હોય ત્યાં ખરીદી કરવી અને જ્યાં ભાવ ઊંચા હોય ત્યાં વેચાણ કરવું. ફોરેક્સ માર્કેટમાં, બેંકો ભારતના ઓનશોર માર્કેટ અને વિદેશી ઓફશોર માર્કેટ વચ્ચેના દર તફાવતને જોઈને વેપાર કરે છે.

જ્યારે RBI એ સીધી કાર્યવાહીની જાહેરાત કરી ન હોય, ત્યારે આ નિવેદન પોતે જ એક ચેતવણી છે કે રૂપિયા સામે અનુમાન લગાવતી અથવા દબાણ લાવતી પ્રવૃત્તિઓ સહન કરવામાં આવશે નહીં. બજાર નિષ્ણાતો માને છે કે RBI હવે બેંકોની ફોરેક્સ સ્થિતિ પર નજીકથી નજર રાખી શકે છે અને ઓફશોર-ઓનશોર ટ્રેડિંગ ગેપનું નિરીક્ષણ કરી શકે છે. જો જરૂરી હોય તો તે નિયમનકારી કડકતા પણ વધારી શકે છે.

આ સમગ્ર વિકાસ દર્શાવે છે કે RBI હાલમાં રૂપિયાને સુરક્ષિત રાખવા માટે ખૂબ જ આક્રમક વલણ અપનાવી રહી છે. જો બજારમાં ફરીથી અસામાન્ય દબાણ જોવા મળે છે, તો RBI ફક્ત ડોલર વેચીને જ નહીં પરંતુ નિયમો અને દેખરેખ દ્વારા પણ પોતાનું વલણ કડક બનાવી શકે છે.

રૂપિયાનો સંઘર્ષ હવે ફક્ત વૈશ્વિક પરિબળો સાથે જ નહીં પરંતુ સ્થાનિક વેપાર વર્તન સાથે પણ જોડાયેલો છે - અને RBI એ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે તે કટોકટીના સમયમાં "પ્રોફિટ બુકિંગ" અને "બજાર સ્થિરતા" વચ્ચેની રેખા પાર કરનારાઓ પર નજર રાખી રહ્યું છે.

13 એપ્રિલે ચલણ બજારમાં શું થશે? 

1. રૂપિયાને પ્રારંભિક ટેકો મળી શકે છે RBIનો કડક સંદેશ સામાન્ય રીતે બજારને સંકેત આપે છે કે કેન્દ્રીય બેંક રૂપિયાની નબળાઈ અંગે સાવધ છે. આ વેપારીઓને આક્રમક ડોલર ખરીદીથી રોકી શકે છે, જે રૂપિયાને પ્રારંભિક ટેકો પૂરો પાડે છે.

 2. બેંકો/ડીલરો દ્વારા આર્બિટ્રેજ પ્રવૃત્તિ ધીમી પડી શકે છે. ઓનશોર-ઓફશોર ગેપનો લાભ લેતી સંસ્થાઓ હાલ માટે સાવધાની રાખી શકે છે. આ ડોલરની વધારાની માંગ ઘટાડી શકે છે. 

3. અસ્થિરતા વધી શકે છે. જ્યારે નિયમનકાર જાહેરમાં ટિપ્પણી કરે છે, ત્યારે બજાર ઘણીવાર તેની સ્થિતિ ફરીથી સેટ કરે છે. આનાથી તીવ્ર ઇન્ટ્રાડે હલનચલન થઈ શકે છે.

 ૪. ઓફશોર NDF માર્કેટ અને ઓનશોર માર્કેટ વચ્ચેનું અંતર ઘટી શકે છે. જો બેંકો દબાણ હળવું કરે છે, તો બંને બજારો વચ્ચેનો ભાવ તફાવત ઘટી શકે છે. જોકે, અંતિમ નિર્ણય આ પરિબળો પર આધારિત રહેશે. ફક્ત RBIનું નિવેદન દિશા નક્કી કરશે નહીં.