નવી દિલ્હી | તા. 13: ભારતના મુખ્ય ન્યાયાધીશ (CJI) સૂર્યકાન્તે દેશની આર્થિક મહત્વાકાંક્ષાઓ અને ન્યાયિક વ્યવસ્થા વચ્ચેના અતૂટ સંબંધ પર ભાર મૂકતા એક મહત્વપૂર્ણ નિવેદન આપ્યું છે. તેમણે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે જો ભારત નજીકના ભવિષ્યમાં $10 ટ્રિલિયનની અર્થવ્યવસ્થા બનવા માંગતું હોય, તો દેશે તેના કાનૂની સ્થાપત્ય (Legal Architecture) માં ધરખમ સુધારા કરવા પડશે. ન્યાયાધીશ કાન્તના મતે, વાણિજ્યિક કાયદાઓમાં વિશ્વસનીયતા અને સદ્ભાવના જ દેશના વિકાસનો અસલી પાયો બનાવે છે.
ન્યાયાધીશોની અછત: એક ગંભીર પડકાર
CJI એ ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી કે સુપ્રીમ કોર્ટે દર ૧૦ લાખ લોકોએ ૫૦ ન્યાયાધીશોની જરૂરિયાત ગણાવી હતી, પરંતુ ૨૦૨૫ સુધીમાં આ ગુણોત્તર માત્ર ૨૨ સુધી જ સીમિત રહ્યો છે. આ આંકડો વિકસિત લોકશાહીઓની સરખામણીએ ઘણો ઓછો છે. ખાસ કરીને ગુજરાત, ઉત્તર પ્રદેશ, રાજસ્થાન અને બિહાર જેવા રાજ્યોની ગૌણ અદાલતોમાં ૨૦૨૬ની શરૂઆત સુધીમાં ૪,૮૬૭ જગ્યાઓ ખાલી હોવાનો ડેટા સામે આવ્યો છે, જે ન્યાયિક પ્રક્રિયાને ધીમી પાડે છે.
તારીખ પર તારીખની સંસ્કૃતિ અને ઈ-કોર્ટ્સ
પેન્ડિંગ કેસોના ઢગલા માટે વારંવાર અપાતી 'મુદત' (Adjournments) ને મુખ્ય કારણ ગણાવતા તેમણે કહ્યું કે, દિલ્હી હાઈકોર્ટના એક અભ્યાસ મુજબ ૯૧% કેસો માત્ર મુલતવી રાખવાને કારણે લંબાય છે. આ પરિસ્થિતિને સુધારવા માટે તેમણે ઈ-કોર્ટ યોજના, માહિતી ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ અને કોર્ટની બહાર વિવાદોના ઉકેલ માટે મધ્યસ્થી (Mediation) ને ફરજિયાત બનાવવાની હિમાયત કરી છે.
શ્રેષ્ઠ પ્રતિભાઓને ન્યાયતંત્રમાં લાવવાનો પ્રસ્તાવ
ન્યાયતંત્રમાં સુધારો કરવા માટે એક મહત્વનો પ્રસ્તાવ 'અખિલ ભારતીય સ્પર્ધાત્મક ભરતી પરીક્ષા'નો છે. જિલ્લા ન્યાયાધીશોની ભરતી માટે સિવિલ સર્વિસીસ જેવી આકર્ષક વ્યવસ્થા ઉભી કરવાની વાત કરવામાં આવી છે, જેથી દેશના તેજસ્વી યુવાનો આ ક્ષેત્રમાં જોડાય. જોકે, આ બાબતે રાજ્યોની સ્વાયત્તતા જળવાઈ રહે તે પણ એટલું જ જરૂરી છે.
નિષ્કર્ષ
ન્યાયાધીશ સૂર્યકાન્તનું આ આહ્વાન માત્ર કાનૂની સુધારા પૂરતું મર્યાદિત નથી, પરંતુ તે દેશના આર્થિક ભવિષ્ય સાથે જોડાયેલું છે. સરકાર, ઉદ્યોગો અને સામાન્ય નાગરિકો વચ્ચે વિશ્વાસ જાળવી રાખવા માટે પારદર્શક, ઝડપી અને સસ્તો ન્યાય એ આધુનિક ભારતની પાયાની જરૂરિયાત છે.