નવી દિલ્‍હી,તા.૬: ભારત છેલ્‍લા બે દાયકામાં ઝડપથી આર્થિક રીતે આગળ વધ્‍યું છે, પરંતુ તેની સાથે સામાન્‍ય લોકોના જીવનખર્ચમાં પણ મોટો વધારો થયો છે. પેટ્રોલ, રસોઈ ગેસ અને દૂધ જેવી રોજિદી ઉપયોગની વસ્‍તુઓના ભાવ ૨૦૦૦ની સરખામણીએ ૨૦૨૬માં અનેકગણા વધી ગયા છે. સોશિયલ મીડિયા પર વાયરલ થયેલી એક સરખામણી ફરી એકવાર મોંઘવારી અને ઘરખર્ચ અંગે ચર્ચા જગાવી રહી છે. જોકે નિષ્‍ણાતોનું કહેવું છે કે આ આંકડા માત્ર સંકેતાત્‍મક છે અને જીવનખર્ચનું સંપૂર્ણ ચિત્ર રજૂ કરતા નથી.

ભારતના આર્થિક વિકાસની સફરમાં છેલ્‍લા બે દાયકામાં જીવનખર્ચમાં થયેલો વધારો સૌથી મોટી ચર્ચાનો વિષય રહ્યો છે. આવકમાં વધારો થયો હોવા છતાં પેટ્રોલ, રસોઈ ગેસ, દૂધ અને અન્‍ય ગ્રાહક ચીજવસ્‍તુઓના ભાવોમાં નોંધપાત્ર વધારો નોંધાયો છે.

સોશિયલ મીડિયા પર વાયરલ થયેલી એક ગ્રાફિકમાં વર્ષ ૨૦૦૦ અને વર્ષ ૨૦૨૬ વચ્‍ચે કેટલીક રોજિદી વસ્‍તુઓના ભાવની સરખામણી કરવામાં આવી છે. કેટલાક આંકડા મોટાભાગે સાચા હોવાનું માનવામાં આવે છે, પરંતુ નિષ્‍ણાતો ચેતવણી આપે છે કે અલગ શહેરો, બ્રાન્‍ડ અને રાજ્‍યોમાં ભાવો અલગ હોઈ શકે છે. તેથી આ સરખામણીને જીવનખર્ચનું અંતિમ માપદંડ નહીં પરંતુ એક સંકેતાત્‍મક ચિત્ર તરીકે જોવી જોઈએ.

વર્ષ ૨૦૦૦ની સરખામણીએ વર્ષ ૨૦૨૬માં રોજિદી જીવન માટે જરૂરી વસ્‍તુઓના ભાવોમાં નોંધપાત્ર વધારો જોવા મળ્‍યો છે. વર્ષ ૨૦૦૦માં પેટ્રોલનો ભાવ પ્રતિ લિટર માત્ર ૨૬ રૂપિયા હતો, જે ૨૦૨૬માં વધીને આશરે ૧૦૨ રૂપિયા સુધી પહોંચી ગયો છે, એટલે કે લગભગ ૪ ગણો વધારો થયો છે. એ જ રીતે, ૧૪.૨ કિલોગ્રામના ઘરેલુ એલપીજી સિલિન્‍ડરની કિમત વર્ષ ૨૦૦૦માં લગભગ ૧૫૭ રૂપિયા હતી, જે હવે ૨૦૨૬માં વધીને આશરે ૯૧૨ રૂપિયા થઈ ગઈ છે, એટલે કે લગભગ ૬ ગણો વધારો નોંધાયો છે. દૂધના ભાવમાં પણ મોટો ઉછાળો આવ્‍યો છે.

વર્ષ ૨૦૦૦માં ૧ લિટર દૂધ માટે સરેરાશ ૧૪ રૂપિયા ચૂકવવા પડતા હતા, જ્‍યારે ૨૦૨૬માં તેની કિમત આશરે ૭૨ રૂપિયા સુધી પહોંચી ગઈ છે, જે ૫ ગણાથી પણ વધુ વધારો દર્શાવે છે. જોકે, આ આંકડા માત્ર સંકેતાત્‍મક છે અને બ્રાન્‍ડ, પેકેજ સાઇઝ તેમજ રાજ્‍યવાર લાગતા કરના આધારે વાસ્‍તવિક ભાવોમાં નોંધપાત્ર તફાવત હોઈ શકે છે.

ઈંધણના ખર્ચમાં વર્ષ ૨૦૦૦ પછીથી મોટો વધારો થયો છે. સહષાબ્‍દીની શરૂઆતમાં દેશના અનેક ભાગોમાં પેટ્રોલ લગભગ ૨૬ રૂપિયા પ્રતિ લિટર મળતું હતું, જ્‍યારે આજે ઘણા શહેરોમાં તેનો ભાવ ૧૦૨ રૂપિયા પ્રતિ લિટર આસપાસ પહોંચી ગયો છે. વૈશ્વિક ક્રૂડ ઓઇલના ભાવ, કર અને પરિવહન ખર્ચમાં વધારો આ બદલાવના મુખ્‍ય કારણો માનવામાં આવે છે.

રસોઈ ગેસના ભાવોમાં પણ મોટો વધારો થયો છે. વર્ષ ૨૦૦૦માં અંદાજે ૧૫૭ રૂપિયામાં મળતો ઘરેલુ એલપીજી સિલિન્‍ડર હવે ૨૦૨૬માં લગભગ ૯૧૨ રૂપિયાનો થયો છે. સરકારની વિવિધ સબસિડી અને નીતિઓ છતાં એલપીજી હજુ પણ ઘણા પરિવારો માટે મોટો ખર્ચ છે.

ભારતીય ઘરોમાં સૌથી વધુ વપરાતી વસ્‍તુઓમાં દૂધનો સમાવેશ થાય છે. શહેર, બ્રાન્‍ડ અને ફેટ પ્રમાણે ભાવ બદલાય છે, પરંતુ છેલ્‍લા બે દાયકામાં તેની સરેરાશ કિમતમાં નોંધપાત્ર વધારો થયો છે. પશુ આહાર, પરિવહન અને પેકેજિગ ખર્ચમાં વધારો તેના મુખ્‍ય કારણો છે.

જોકે નિષ્‍ણાતો કહે છે કે જીવનખર્ચનો અર્થ માત્ર પેટ્રોલ અને કરિયાણાથી મર્યાદિત નથી. ઘર, આરોગ્‍ય સેવા, શિક્ષણ, પરિવહન, યુટિલિટી સેવાઓ અને મનોરંજન જેવા ખર્ચ પણ જીવનશૈલી જાળવવાના કુલ ખર્ચમાં મહત્‍વની ભૂમિકા ભજવે છે. તે ઉપરાંત મહાનગરો, નાના શહેરો અને ગ્રામ્‍ય વિસ્‍તારો વચ્‍ચે પણ ભાવોમાં મોટો તફાવત જોવા મળે છે. આ સરખામણી બતાવે છે કે વર્ષ ૨૦૦૦થી ૨૦૨૬ વચ્‍ચે ઘણી દૈનિક ઉપયોગની વસ્‍તુઓના ભાવોમાં નોંધપાત્ર વધારો થયો છે. જોકે તેને ભારતના જીવનખર્ચનો સંપૂર્ણ માપદંડ ગણવો યોગ્‍ય નથી. વધુ ચોક્કસ મૂલ્‍યાંકન માટે વધુ વ્‍યાપક ચીજવસ્‍તુઓ અને સેવાઓની યાદી તેમજ શહેર આધારિત અને મોંઘવારીને ધ્‍યાનમાં રાખતી સરખામણી જરૂરી છે.

ભારતમાં આર્થિક વિકાસની સાથે સરકાર અને સામાન્‍ય પરિવારો માટે વધતી આવક અને વધતા જીવનખર્ચ વચ્‍ચે સંતુલન જાળવવાનો પડકાર પણ યથાવત રહેશે.