નવી દિલ્હી: આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) ના યુગમાં ભારત એક મહત્વપૂર્ણ વળાંક પર ઉભું છે. એક તરફ દેશ ડિજિટલાઇઝેશનમાં ગતિ પકડી રહ્યો છે, તો બીજી તરફ રિલાયન્સ જિયોના ચીફ AI સાયન્ટિસ્ટ ગૌરવ અગ્રવાલે એક ગંભીર ચેતવણી ઉચ્ચારી છે. તેમણે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે ભારત હાલમાં માત્ર પશ્ચિમી દેશોના તૈયાર AI મોડેલો (LLMs) પર એપ્લિકેશન બનાવી રહ્યું છે, જે લાંબા ગાળે દેશ માટે 'સાર્વભૌમત્વની કટોકટી' નોતરી શકે તેમ છે.
'બુદ્ધિ ભાડે રાખવી' એ ડિજિટલ નિષ્કર્ષણનું સ્વરૂપ
ગૌરવ અગ્રવાલના મતે, સોફ્ટવેર એક સાધન છે જે એકવાર ખરીદ્યા પછી કાયમ માટે વપરાય છે, પરંતુ AI એક 'કાચી સામગ્રી' જેવું છે જે સમય સાથે શીખે છે અને વધુ સ્માર્ટ બને છે. હાલમાં ભારતીય એપ્લિકેશનો વિદેશી API પર નિર્ભર છે, જે એક એવા મકાનમાલિક જેવું છે જે શરતો નક્કી કરે છે અને આપણે ભાડું ચૂકવતા રહેવું પડે છે. તેમણે આ સ્થિતિને 'ડિજિટલ નિષ્કર્ષણ' અને 'ડિજિટલ વસાહતીકરણ' ગણાવ્યું છે, જ્યાં આપણે આપણો અમૂલ્ય ડેટા સ્વેચ્છાએ વિદેશી કંપનીઓને આપી રહ્યા છીએ.
ભૂ-રાજકારણ અને સુરક્ષાના જોખમો
અગ્રવાલે 2022 ના યુક્રેન યુદ્ધનું ઉદાહરણ આપતા સમજાવ્યું કે કેવી રીતે ભૂ-રાજકીય ઘટનાઓ કોર્પોરેટ વ્યૂહરચનાને બદલી શકે છે. જો ભારતનું સમગ્ર ડિજિટલ ફેબ્રિક વિદેશી પ્લેટફોર્મ પર નિર્ભર હશે, તો મુશ્કેલીના સમયમાં અન્ય દેશો આપણા પ્રોજેક્ટ્સને ગમે ત્યારે અધવચ્ચે રોકી શકે છે. જે કોડ અને ડેટા પર આપણે નિર્ભર છીએ, જો તેની માલિકી જ અન્ય રાષ્ટ્રોની હોય, તો ભારત ખરેખર સાર્વભૌમ કઈ રીતે કહેવાય?
આયાત બિલ કરતા પણ મોટું AI બિલ
વડાપ્રધાન મોદીએ અગાઉ દેશને સોના અને ખાદ્યતેલની આયાત ઘટાડવા માટે અપીલ કરી હતી, પરંતુ અગ્રવાલનું અનુમાન છે કે આવનારા પાંચ વર્ષોમાં ભારત માટે AI ના વપરાશનું બિલ ક્રૂડ ઓઇલ કે સોનાના આયાત બિલ કરતા પણ વધી શકે છે. આ આર્થિક બોજ દેશની અર્થવ્યવસ્થાને પાટા પરથી ઉતારી શકે છે. ભારત પાસે વિશ્વનો સૌથી મોટો ડેટા ભંડાર છે, છતાં આપણે તેનો ઉપયોગ આપણા વિકાસ માટે કરવાને બદલે 'બિગ ટેક' કંપનીઓની ક્ષમતાઓ વધારવા માટે કરી રહ્યા છીએ.
સ્વદેશી ઇનોવેશન જ એકમાત્ર માર્ગ
અંતમાં, ગૌરવ અગ્રવાલે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે ભારતને માત્ર નાના ભાષા મોડેલો નહીં, પરંતુ સંપૂર્ણ 'સ્વદેશી પાયાના મોડેલો' અને LLMs બનાવવાની જરૂર છે. પશ્ચિમી મોડેલોનું અનુકરણ કરવાથી આપણે AI ની રેસમાં ક્યારેય અગ્રેસર નહીં બની શકીએ. ડિજિટલ સાર્વભૌમત્વ પ્રાપ્ત કરવા માટે ભારતને પોતાનું સ્વતંત્ર ઇનોવેશન ચક્ર શરૂ કરવાની તાતી જરૂર છે, જેથી આપણે માત્ર ગ્રાહક બનીને નહીં, પણ વિશ્વને ટેકનોલોજી પૂરી પાડનારા સર્જક બની શકીએ.