નવી દિલ્હી, : ભારતના વસ્તી વિષયક ઈતિહાસમાં એક અત્યંત મહત્વનો વળાંક આવ્યો છે. મે ૨૦૨૬ માં રજિસ્ટ્રાર જનરલ ઓફ ઈન્ડિયા દ્વારા જાહેર કરવામાં આવેલા તાજેતરના આંકડા મુજબ, ભારતનો કુલ પ્રજનન દર (TFR) ઘટીને ૧.૯ ના સ્તરે પહોંચી ગયો છે. આ આંકડો વસ્તી સ્થિરતા માટે જરૂરી ૨.૧ ના 'રિપ્લેસમેન્ટ લેવલ' થી પણ નીચે છે. ૧૯૭૧ માં જે દર ૫.૨ હતો, તે આજે ૧.૯ પર આવી જવો એ દેશમાં આવેલા વ્યાપક સામાજિક અને આર્થિક પરિવર્તનનો પુરાવો છે.

શું છે આ બદલાવનું મુખ્ય કારણ?

પ્રજનન દરમાં આવેલા આ ઘટાડા પાછળ શિક્ષણનું વધતું પ્રમાણ સૌથી મોટું કારણ માનવામાં આવે છે. અહેવાલ મુજબ, જે સ્ત્રીઓ સાક્ષર છે તેમનો TFR ૧.૮ છે, જ્યારે સ્નાતક કક્ષાની મહિલાઓમાં આ દર ૧.૬ જેટલો નીચો છે. બીજી તરફ, શિક્ષણથી વંચિત મહિલાઓમાં આ દર ૩.૨ છે. આ સ્પષ્ટ કરે છે કે જેમ જેમ ભારતમાં શિક્ષણનો ફેલાવો વધી રહ્યો છે, તેમ તેમ પરિવારો નાની વસ્તી અને વધુ સારું જીવનધોરણ પસંદ કરી રહ્યા છે. શહેરીકરણ પણ આ ઘટાડા માટે જવાબદાર છે, જ્યાં શહેરી વિસ્તારોનો પ્રજનન દર ૧.૫ પર આવી ગયો છે.

રાજ્યોમાં અસમાનતા: બિહાર વિરુદ્ધ દિલ્હી

આ આંકડા રાષ્ટ્રીય સરેરાશ દર્શાવે છે, પરંતુ રાજ્યવાર ચિત્ર ઘણું અલગ છે. બિહારમાં TFR હજુ પણ ૨.૯ સાથે દેશમાં સૌથી વધુ છે, જ્યારે દિલ્હીમાં તે ૧.૨ જેટલો નીચો છે. કેરળ, તમિલનાડુ, કર્ણાટક અને ગુજરાત જેવા રાજ્યો પહેલાથી જ રિપ્લેસમેન્ટ સ્તરથી નીચે આવી ગયા છે. નોંધપાત્ર બાબત એ છે કે જે રાજ્યોમાં પહેલા પ્રજનન દર ખૂબ ઊંચો હતો, ત્યાં પણ છેલ્લા દાયકામાં મોટા ઘટાડા જોવા મળ્યા છે. દાખલા તરીકે, ગુજરાતમાં ૨૫% અને તમિલનાડુમાં ૨૩.૫% નો મોટો ઘટાડો નોંધાયો છે.

વસ્તી માળખામાં મોટો ફેરફાર

આ આંકડા ભારત માટે એક મિશ્ર સંકેત છે. એક તરફ, ભારત હાલમાં 'ડેમોગ્રાફિક ડિવિડન્ડ' ના તબક્કામાંથી પસાર થઈ રહ્યું છે, જેમાં ૧૫ થી ૫૯ વર્ષની વયના કાર્યકારી લોકોની સંખ્યા વસ્તીના ૬૬.૪% છે. બીજી તરફ, પ્રજનન દર ઘટવાથી ભવિષ્યમાં વૃદ્ધોની સંખ્યા વધવાની અને યુવાનોની સંખ્યા ઘટવાની શક્યતા છે. બાળકોનું પ્રમાણ (૦-૧૪ વર્ષ) અત્યારે ૨૪% છે, જે લાંબા ગાળે દેશના શ્રમ બજાર અને સામાજિક સુરક્ષા માળખા પર અસર કરી શકે છે.

આ પરિવર્તન દર્શાવે છે કે ભારત હવે એવી વસ્તી વિષયક સ્થિતિમાં પ્રવેશી રહ્યું છે જ્યાં પડકાર વસ્તી નિયંત્રણનો નહીં, પરંતુ વધતી જતી ઉંમરની વસ્તીને સંભાળવાનો અને માનવ સંસાધનોના યોગ્ય ઉપયોગનો હશે. આ અહેવાલ ભારતની નીતિ-નિર્ધારક સંસ્થાઓ માટે ભવિષ્યની વ્યૂહરચના ઘડવા માટે એક 'વેક-અપ કોલ' સમાન છે.