નવી દિલ્હી:  વિશ્વમાં સૌથી વધુ વસ્તી ધરાવતો આપણો દેશ ભારત, અત્યારે એક સાયલન્ટ ડેમોગ્રાફિક કટોકટી (વસ્તી વિષયક કટોકટી) તરફ આગળ વધી રહ્યો છે. લાંબા સમયથી આપણને એવું જ ભણાવવામાં આવ્યું છે કે ભારતની વસ્તી એક મોટી સમસ્યા છે, પરંતુ હવે ચિત્ર આખું બદલાઈ ગયું છે. યુનાઈટેડ નેશન્સ પોપ્યુલેશન ફંડ ના તાજેતરના અહેવાલો અને ગ્લોબલ રિસર્ચ દર્શાવે છે કે ભારતમાં પ્રજનન દર  ઘટીને ૧.૯ થઈ ગયો છે, જે વસ્તીને સ્થિર રાખવા માટે જરૂરી ૨.૧ ના રિપ્લેસમેન્ટ લેવલ કરતાં ઘણો નીચે છે. આ આંકડો માત્ર આંકડાશાસ્ત્રીઓ માટે જ નહીં, પરંતુ એલોન મસ્ક જેવા વૈશ્વિક ઉદ્યોગપતિઓ માટે પણ ચિંતાનો વિષય બન્યો છે, કારણ કે જો યુવાનોની સંખ્યા ઘટશે તો ભવિષ્યમાં ફેક્ટરીઓ, ઓફિસો અને દેશના અર્થતંત્રને ચલાવશે કોણ?

આ આશ્ચર્યજનક ઘટાડા પાછળ આધુનિક જીવનશૈલી અને આર્થિક પરિબળો સૌથી મોટો ભાગ ભજવી રહ્યા છે. આજના સમયમાં શહેરોમાં રહેવાનો ખર્ચ આસમાને આંબી રહ્યો છે. મુંબઈ કે દિલ્હી જેવા મહાનગરોમાં એક બાળકનો ઉછેર કરવો, તેને સારું શિક્ષણ આપવું અને હેલ્થકેરની સુવિધાઓ પૂરી પાડવી એટલી મોંઘી બની ગઈ છે કે નવી પેઢી 'હમ દો, હમારા એક' અથવા તો 'ચાઇલ્ડ-ફ્રી' લાઇફસ્ટાઇલ તરફ વળી રહી છે. દિલ્હી જેવા શહેરોમાં તો આ દર ૧.૨ સુધી પહોંચી ગયો છે, જે યુરોપના સમૃદ્ધ દેશો કરતાં પણ ઓછો છે. શિક્ષણ અને કરિયરને પ્રાથમિકતા આપતી આજના સમયની સજાગ મહિલાઓ હવે મોડા લગ્ન કરી રહી છે અને ફેમિલી પ્લાનિંગને પોતાની શરતો પર જીવી રહી છે, જેના કારણે જન્મદરમાં મોટો બ્રેક લાગ્યો છે.

બીજી તરફ, આ વસ્તી ઘટાડા પાછળ એક એવું કારણ પણ સામે આવ્યું છે જે સામાન્ય રીતે નજરઅંદાજ કરવામાં આવે છે, અને તે છે ક્લાઇમેટ ચેન્જ (હવામાન પરિવર્તન) અને પ્રદૂષણ. ભારત જેવા દેશમાં જ્યાં ઉનાળામાં હીટવેવ (અતિશય ગરમી) નો પ્રકોપ વર્ષોવર્ષ વધી રહ્યો છે, ત્યાં વૈજ્ઞાનિક સંશોધનો દર્શાવે છે કે અતિશય તાપમાન અને હવામાં વધતું PM2.5 પ્રદૂષણ માણસની પ્રજનન ક્ષમતા  પર સીધી નકારાત્મક અસર કરી રહ્યું છે. આ સિવાય, આધુનિક વર્કિંગ વુમન પર ઘરકામ અને ઓફિસ બંને સંભાળવાનો જે 'બેવડો બોજ' છે, તેના કારણે થતો માનસિક તણાવ પણ પરિવારોને નાના રાખવા માટે મજબૂર કરે છે. જો આ જ ટ્રેન્ડ ચાલુ રહ્યો, તો ભવિષ્યમાં ભારત પણ જાપાન કે ચીનની જેમ વૃદ્ધોનો દેશ બની જશે અને યુવા શક્તિનો આ ગ્રાફ સાવ તળિયે બેસી જશે તે ભયાનક વાસ્તવિકતા છે.