દ હેગ (નેધરલેન્ડ્સ), તા. ૦૯ જૂન, ૨૦૨૬: આંતરરાષ્ટ્રીય ફોજદારી અદાલત (ICC) અત્યારે તેના ઇતિહાસના સૌથી કપરા અને અભૂતપૂર્વ સંકટમાંથી પસાર થઈ રહી છે. યુદ્ધ અપરાધીઓ સામે કાયદાનો રસ્તો અખત્યાર કરનાર ICC ના મુખ્ય ફરિયાદી કરીમ ખાનને જાતીય ગેરવર્તણૂક અને ઉત્પીડનના ગંભીર આરોપો બાદ તાત્કાલિક અસરથી સસ્પેન્ડ કરવામાં આવ્યા છે. વૈશ્વિક અદાલતના ઈતિહાસમાં આ પ્રથમ વખત બન્યું છે કે કોઈ મુખ્ય ફરિયાદીને તેમની જ દેખરેખ સંસ્થા દ્વારા ફરજ પરથી બળજબરીથી બાજુ પર રાખવામાં આવ્યા હોય.
કોણ છે કરીમ ખાન?
૧૯૭૦માં એડિનબર્ગમાં જન્મેલા કરીમ અહમદ ખાન આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદાના દિગ્ગજ નિષ્ણાત ગણાય છે. જૂન ૨૦૨૧ માં મુખ્ય ફરિયાદી તરીકેનો કાર્યભાર સંભાળ્યા બાદ, તેમણે રશિયન રાષ્ટ્રપતિ વ્લાદિમીર પુતિન અને ઇઝરાયલી વડા પ્રધાન બેન્જામિન નેતન્યાહૂ જેવા હાઈ-પ્રોફાઇલ વ્યક્તિઓ વિરુદ્ધ ધરપકડ વોરંટની માંગણી કરીને વિશ્વભરમાં ચકચાર મચાવી દીધી હતી. જોકે, હવે આ કાયદાના રક્ષક પોતે જ ગંભીર આરોપોના ઘેરામાં આવી ગયા છે.
શું છે વિવાદ અને આરોપો?
આ કટોકટી મે ૨૦૨૪ માં શરૂ થઈ હતી, જ્યારે ખાનના કાર્યાલયમાં કામ કરતી એક મલેશિયન મહિલા વકીલે તેમના પર જાતીય ઉત્પીડનનો આરોપ લગાવ્યો હતો. આરોપો મુજબ, ખાને ૨૦૨૩ ની શરૂઆતમાં વારંવાર અનિચ્છનીય જાતીય સંબંધો બનાવવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો અને ઓફિસના દરવાજા લોક કરી અયોગ્ય શારીરિક નિકટતા સાધવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો. બાદમાં ઓગસ્ટ ૨૦૨૫ માં અન્ય એક મહિલા પણ સામે આવી, જેમણે વર્ષ ૨૦૦૯ માં ખાન સાથેની અગાઉની નોકરી દરમિયાન તેમની સામે જાતીય શોષણના આરોપો લગાવ્યા હતા.
સસ્પેન્શન પાછળની રાજનીતિ અને કાયદો
યુએનની તપાસમાં પ્રાથમિક પુરાવા મળ્યા હોવા છતાં, ICC ના ન્યાયાધીશોની પેનલે તેને 'અપૂરતા' ગણાવ્યા હતા. પરંતુ, અદાલતની દેખરેખ રાખતી 'એસેમ્બલી ઓફ સ્ટેટ્સ પાર્ટીઝ' (ASP) એ ન્યાયાધીશોના આ અભિપ્રાયને ફગાવી દીધો છે. ૨૧ સભ્યોના બ્યુરોએ નક્કી કર્યું છે કે કરીમ ખાને ગંભીર ગેરવર્તણૂક કરી છે અને સંસ્થાની અખંડિતતા જાળવવા માટે તેમને પદ પરથી હટાવવા જરૂરી છે.
આગામી સમયમાં શું થશે?
હવે કરીમ ખાનનું ભાવિ રોમ સ્ટેચ્યુટને બહાલી આપનારા ૧૨૫ સભ્ય દેશોના હાથમાં છે. તેમના કાર્યકાળને કાયમી ધોરણે સમાપ્ત કરવા માટે ગુપ્ત મતદાન યોજવામાં આવશે, જેમાં ઓછામાં ઓછા ૬૩ દેશોની બહુમતી જરૂરી છે. ત્યાં સુધી કરીમ ખાનના કાર્યાલયનો અધિકાર સંપૂર્ણપણે છીનવી લેવામાં આવ્યો છે. આ ઘટનાક્રમે આંતરરાષ્ટ્રીય ન્યાય પ્રણાલીની વિશ્વસનીયતા પર ગંભીર સવાલો ઉભા કર્યા છે, કારણ કે જ્યારે ન્યાય કરનાર જ કટઘરામાં ઉભો હોય ત્યારે વિશ્વની નજર આ મોટા મતદાન પર ટકેલી છે.