નેલ્લોર : આજે ૧૦ જૂન, ભારતીય ઈતિહાસમાં એક એવી વિરાંગનાની જન્મજયંતિ છે જેમણે આંધ્રપ્રદેશની ધરતી પર રહીને ગાંધીજીના સ્વદેશી આંદોલનને નવી ઊંચાઈઓ આપી હતી. પોનકા કનકમ્મા, જેઓ માત્ર એક સ્વાતંત્ર્ય સેનાની જ નહીં, પરંતુ એક કુશળ શિક્ષણવિદ અને સામાજિક કાર્યકર તરીકે પણ ઓળખાય છે. આજે તેમની ૧૩૪મી જન્મજયંતિના અવસરે, દેશ તેમના અજોડ યોગદાનને યાદ કરી રહ્યો છે.
૧૮૯૨માં નેલ્લોર જિલ્લાના મરુપૂરુ ખાતે જન્મેલા કનકમ્માનું જીવન સંઘર્ષોથી ભરેલું હતું. નાની વયે લગ્ન અને ઔપચારિક શિક્ષણનો અભાવ હોવા છતાં, તેમણે હિંમત હારી નહીં. તેલુગુ, હિન્દી અને સંસ્કૃત ભાષામાં પોતાની જાતે નિપુણતા મેળવીને તેમણે સામાજિક પરિવર્તનનો માર્ગ પ્રશસ્ત કર્યો. ૧૯૦૭માં માત્ર ૧૬ વર્ષની ઉંમરે તેમણે વંદે માતરમ ચળવળના નેતા બિપિન ચંદ્ર પાલનું સ્વાગત કરીને પોતાની રાષ્ટ્રવાદી ભાવનાનું પ્રદર્શન કર્યું હતું.
તેમનું સૌથી મોટું પ્રદાન ખાદી ચળવળમાં રહ્યું છે. મહાત્મા ગાંધીના વિચારોથી પ્રભાવિત થઈને તેમણે ઘરે-ઘરે જઈને મહિલાઓને કાંતણ અને વણાટનું મહત્વ સમજાવ્યું. તેમણે માત્ર ચળવળમાં ભાગ જ ન લીધો, પરંતુ ૧૯૩૦ અને ૧૯૩૨માં સત્યાગ્રહ દરમિયાન જેલના કઠિન દિવસો પણ વેઠ્યા હતા. ૧૩ મહિના સુધી રાયવેલોર જેલમાં રહીને પણ તેમનો ઉત્સાહ જરા પણ ઓછો થયો ન હતો.

શિક્ષણ પ્રત્યેની તેમની નિષ્ઠા એટલી પ્રબળ હતી કે ૧૯૨૮માં તેમણે નેલ્લોરમાં 'કસ્તુરીદેવી વિદ્યાલય'ની સ્થાપના કરી, જે તે સમયે કન્યા શિક્ષણ માટે એક ક્રાંતિકારી પગલું હતું. મહિલા સશક્તિકરણ અને હાંસિયામાં ધકેલાયેલા વર્ગોના ઉત્થાન માટેનું તેમનું કાર્ય આજે પણ સમાજ માટે એક દિવાદાંડી સમાન છે. આજે ૧૦ જૂનના દિવસે જ્યારે આપણે કનકમ્માને યાદ કરીએ છીએ, ત્યારે તેમનું જીવન આપણને યાદ અપાવે છે કે આત્મનિર્ભરતા અને સામાજિક સમર્પણ જ ખરા અર્થમાં દેશની સેવા છે.