નવી દિલ્હી, વૈશ્વિક સ્તરે રોજગારી અને આર્થિક સમૃદ્ધિની શોધમાં થતા માનવ સ્થળાંતરને લઈને એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ અને ચોંકાવનારો આંતરરાષ્ટ્રીય અભ્યાસ સામે આવ્યો છે. લંડન સ્કૂલ ઓફ ઇકોનોમિક્સ એન્ડ પોલિટિકલ સાયન્સ (LSE), ઓસ્ટ્રિયાની ઇન્ટરનેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ફોર એપ્લાઇડ સિસ્ટમ્સ એનાલિસિસ (IIASA) અને હોંગકોંગ યુનિવર્સિટીના સંશોધકો દ્વારા સંયુક્ત રીતે કરવામાં આવેલા એક વ્યાપક સંશોધનમાં અંદાજ લગાવવામાં આવ્યો છે કે, વર્ષ ૨૦૧૦ થી અત્યાર સુધીમાં ભારત, પાકિસ્તાન અને બાંગ્લાદેશ જેવા દક્ષિણ એશિયાઈ દેશોમાંથી આશરે ૧.૯ કરોડ (૧૯ મિલિયન) લોકો સાઉદી અરેબિયા, કતાર, બહેરીન અને સંયુક્ત આરબ અમીરાત (UAE) જેવા ગલ્ફ (આરબ) દેશોમાં સ્થળાંતરિત થયા છે.
પ્રતિષ્ઠિત સાયન્સ જર્નલ 'નેચર' (Nature) માં પ્રકાશિત થયેલા આ વૈશ્વિક સ્થળાંતર અહેવાલ અનુસાર, દર વર્ષે સરેરાશ ૧૩.૫ લાખ (૧.૩૫ મિલિયન) લોકો દક્ષિણ એશિયામાંથી ગલ્ફ દેશો તરફ પ્રયાણ કરી રહ્યા છે. આ અભ્યાસ દર્શાવે છે કે મધ્ય પૂર્વ (મિડલ ઈસ્ટ) ના દેશો વિશ્વમાં સૌથી વધુ સ્થળાંતર કરનારાઓ મેળવતા હોટસ્પોટ બન્યા છે, જેમાં દક્ષિણ એશિયા અને ફિલિપાઈન્સના શ્રમિકો અને વ્યાવસાયિકોનો સિંહફાળો છે. એકલા બાંગ્લાદેશથી જ સાઉદી અરેબિયામાં વર્ષ ૨૦૧૦ થી વાર્ષિક સરેરાશ ૩,૦૦,૦૦૦ લોકો જઈ રહ્યા છે. તેની સરખામણીમાં ૧૯૯૦ થી અત્યાર સુધીના ત્રણ દાયકામાં મેક્સિકોથી અમેરિકા (US) માં ૧.૩૬ કરોડ લોકોનું સ્થળાંતર નોંધાયું છે.
વર્ષ ૨૦૦૦ પછી સ્થળાંતરના દરમાં જોરદાર ઉછાળો
આ સંશોધનના સહ-લેખક અને જાણીતા વસ્તી વિષયક વિદ્વાન ગાય એબેલે જણાવ્યું હતું કે, "અમારા દ્વારા તૈયાર કરાયેલા વાર્ષિક ડેટા પરથી સ્પષ્ટ ચિત્ર મળે છે કે વૈશ્વિક સ્તરે સ્થળાંતરનો દર વર્ષ ૨૦૦૦ પછી ખૂબ જ ઝડપથી વધ્યો છે. આ ઉપર તરફ જતું વલણ કોઈ અચાનક આવેલી કુદરતી આપત્તિ કે તાત્કાલિક કટોકટીને કારણે નથી, પરંતુ તે લાંબા ગાળાના વસ્તી વિષયક પરિવર્તન અને તે દેશોમાં થઈ રહેલા આર્થિક વિકાસ અને બાંધકામ ક્ષેત્રના ઉછાળાને કારણે પ્રેરિત છે."
વિશ્વમાં અત્યાર સુધી સંયુક્ત રાષ્ટ્ર (UN) દ્વારા દર પાંચ વર્ષે અને વિશ્વ બેંક દ્વારા દર દસ વર્ષે સ્થળાંતરના આંકડા જાહેર કરાય છે, જે કોઈ ચોક્કસ સમયનો માત્ર એક 'સ્નેપશોટ' પૂરો પાડે છે. પરિણામે, યુદ્ધ, કોરોના મહામારી, મંદી કે આબોહવા પરિવર્તન જેવા મોટા આંચકાઓ દરમિયાન થતી તાત્કાલિક હિલચાલ ઘણીવાર આ ડેટામાં કેપ્ચર થતી નહોતી. પરંતુ આ સંશોધકોની ટીમે ૧૯૯૦ થી ૨૦૨૩ સુધીના સમયગાળા માટે આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) અને 'ડીપ લર્નિંગ અલ્ગોરિધમ્સ' નો ઉપયોગ કરીને વિશ્વનો પ્રથમ સચોટ અને વિગતવાર વાર્ષિક ડેટાસેટ તૈયાર કર્યો છે. આ ડેટા નીતિ નિર્માતાઓને ભવિષ્યની નીતિઓ ઘડવામાં અને કટોકટીના સંચાલનમાં મદદરૂપ સાબિત થશે.
કોરોનાકાળ અને આર્થિક મંદી સિવાય સ્થળાંતર સતત વધ્યું
સંશોધકોના ઊંડા વિશ્લેષણથી જાણવા મળ્યું છે કે ગત બે દાયકામાં આંતરરાષ્ટ્રીય સ્થળાંતર એક સામાન્ય બાબત બની ગઈ છે. આ સમયગાળા દરમિયાન માત્ર બે જ વાર મોટો ઘટાડો જોવા મળ્યો હતો - પ્રથમ વર્ષ ૨૦૦૮-૦૯ ની વૈશ્વિક આર્થિક મહામંદી દરમિયાન અને બીજી વાર કોરોના (Covid-19) મહામારીના લોકડાઉન દરમિયાન. આ સિવાયના તમામ વર્ષોમાં ગ્લોબલ સાઉથ (વિકાસશીલ દેશો) માંથી ગ્લોબલ નોર્થ (વિકસિત દેશો) અને ગલ્ફ પ્રદેશો તરફ માનવ પ્રવાહ અવિરત ચાલુ રહ્યો છે. આ નકશામાં એ પણ નોંધવામાં આવ્યું છે કે ૧૯૯૦ ના દાયકાની શરૂઆતમાં રવાન્ડાના ભયાનક ગૃહયુદ્ધના સમયગાળાને બાદ કરતાં, યુરોપ ખંડ હંમેશા પોતાના જ પ્રદેશોની અંદર સૌથી વધુ આંતર-પ્રાદેશિક સ્થળાંતર ધરાવતો વિસ્તાર રહ્યો છે. આ નવો વૈશ્વિક નકશો ગ્લોબલ સાઉથના દેશોના આર્થિક અને સામાજિક બદલાવને સમજવા માટે માઇલસ્ટોન સાબિત થશે.