સેન્ટ પીટર્સબર્ગ : વૈશ્વિક અર્થતંત્રમાં ચાલી રહેલી ભારે અનિશ્ચિતતા, યુદ્ધો અને સપ્લાય ચેઇનના મોટા અવરોધો વચ્ચે વિશ્વ મંચ પર ભારતનું કદ અસાધારણ રીતે વધી રહ્યું છે. રશિયામાં યોજાયેલા પ્રતિષ્ઠિત 'સેન્ટ પીટર્સબર્ગ ઇન્ટરનેશનલ ઇકોનોમિક ફોરમ' (SPIEF 2026) માં વૈશ્વિક ઊર્જા બજારને લઈને એક સનસનાટીભર્યો અને ભારતનું ગૌરવ વધારતો અહેવાલ રજૂ કરવામાં આવ્યો છે. રશિયાની દિગ્ગજ ઓઇલ કંપની 'રોઝનેફ્ટ' ના વડા ઇગોર સેચિને પોતાના મુખ્ય સંબોધનમાં સ્પષ્ટપણે જાહેર કર્યું છે કે, હવેથી વૈશ્વિક ઊર્જાનું ભવિષ્ય તેલ ક્યાંથી નીકળે છે તેના આધારે નહીં, પરંતુ ભારત જેવા દેશોમાં નવી માંગ ક્યાં ઊભી થઈ રહી છે તેના આધારે નક્કી થશે.
આંતરરાષ્ટ્રીય ઉર્જા એજન્સી (IEA) ના અહેવાલોને ટાંકીને ફોરમમાં જણાવવામાં આવ્યું છે કે, આગામી દાયકામાં સમગ્ર વિશ્વમાં વીજળીની માંગમાં જે કુલ વધારો થશે, તેમાં એકલો ભારતનો હિસ્સો જ ૧૫% જેટલો મોટો હશે. વર્ષ ૨૦૩૫ સુધીમાં ભારતનો વીજળી વપરાશ ૮૦% ના તોતિંગ ઉછાળા સાથે ૩,૦૦૦ TWh (ટેરાવોટ-અવર) સુધી પહોંચી જશે. આ આંકડો એટલો વિશાળ છે કે તે સમગ્ર યુરોપિયન યુનિયન (EU) ના કુલ વીજ વપરાશની બરાબર થાય છે. આ આંકડા માત્ર વસ્તી વધારો નહીં, પરંતુ ભારતમાં થઈ રહેલા અભૂતપૂર્વ માળખાકીય પરિવર્તન, ડિજિટલ ઇકોનોમીની સ્પીડ અને નવા કારખાનાઓના આધુનિકીકરણની સાક્ષી પૂરે છે.
ભૂ-રાજકીય તણાવ અને દરિયાઈ 'ચોકપોઇન્ટ્સ' નું મોટું જોખમ
"ધ બિગીનીંગ ઓફ ધ એન્ડ ઓર ધ એન્ડ ઓફ ધ બિગીનીંગ..." શીર્ષક હેઠળના પોતાના ભાષણમાં ઇગોર સેચિને ચેતવણી આપી હતી કે, વિશ્વ હાલમાં પેન્ડોરા બોક્સ (ગંભીર વ્યૂહાત્મક જોખમો) ના મુખ પર ઊભું છે. ગ્રીન એનર્જી તરફ જવાના દબાણમાં પરંપરાગત તેલ અને ગેસ રિફાઇનિંગમાં રોકાણ ઘટ્યું છે, જે બજારમાં મોટું અસંતુલન પેદા કરશે. બીજી તરફ, ટેકનોલોજી અને ડેટા સેન્ટરોમાં રોકાણ વર્ષ ૨૦૨૫ માં $૫૮૦ બિલિયન સુધી પહોંચી ગયું છે, જે ઇતિહાસમાં પ્રથમવાર તેલ ઉદ્યોગના રોકાણ કરતાં વધી ગયું છે.
આ સાથે જ મધ્ય પૂર્વ (મિડલ ઈસ્ટ) માં વધી રહેલા સશસ્ત્ર લશ્કરી સંઘર્ષોએ વૈશ્વિક લોજિસ્ટિક્સ નેટવર્કની નાજુકતા ખુલ્લી પાડી દીધી છે. વૈશ્વિક વેપાર અને ખાસ કરીને તેલ-ગેસ તેમજ ખાતરનો મોટો જથ્થો હોર્મુઝની સામુદ્રધુની (Strait of Hormuz), મલાક્કાની સામુદ્રધુની, બાબ-અલ-મંડેબ, સુએઝ નહેર અને પનામા નહેર જેવા સંવેદનશીલ 'ચોકપોઇન્ટ્સ' પરથી પસાર થાય છે. ત્યાં થતી સૈન્ય તોડફોડ કે જહાજ જપ્તી વૈશ્વિક અર્થતંત્ર અને ભારતની ઊર્જા સુરક્ષા પર સીધો પ્રહાર કરી શકે છે. આ જોખમોનો સામનો કરવા માટે રશિયાએ 'ઉત્તરીય સમુદ્ર માર્ગ' (Northern Sea Route) ને એક મજબૂત અને વ્યવહારુ વૈકલ્પિક વેપારી માર્ગ તરીકે વિશ્વ સમક્ષ રજૂ કર્યો છે.
મોંઘી ઊર્જા સામે ભારત માટે મોટો સબક
સેન્ટ પીટર્સબર્ગ ફોરમમાં પશ્ચિમી દેશોની ઊર્જા નીતિઓની આકરી આલોચના કરવામાં આવી હતી. યુરોપમાં આવેલી ઉર્જા કટોકટી બાદ વર્ષ ૨૦ spark૫ માં રોમાનિયામાં વીજળીના ભાવમાં ૫૯% અને ઓસ્ટ્રિયામાં ૩૪% સુધીનો તોતિંગ વધારો ઝીંકાયો હતો. આ ઉદાહરણ ભારત માટે એક મહત્વપૂર્ણ સંકેત છે કે ટકાઉ આર્થિક વિકાસ અને જીડીપી (GSDP) નો ગ્રોથ રેટ જાળવી રાખવા માટે માત્ર પાવર પ્લાન્ટ્સ વધારવા પૂરતા નથી, પરંતુ ઉદ્યોગો અને સામાન્ય જનતા માટે ઊર્જાના ભાવોને સસ્તા અને અંકુશમાં રાખવા માટે લાંબા ગાળાની લોખંડી નીતિઓની જરૂર પડશે.
આમ, વૈશ્વિક અર્થતંત્રનું ગુરુત્વાકર્ષણ કેન્દ્ર હવે પશ્ચિમથી હટીને સંપૂર્ણપણે પૂર્વ તરફ, અને તેમાં પણ ચીન પછી હવે મુખ્યત્વે ભારત તરફ સરકી ગયું છે. ભારતમાં આજે ઉદ્યોગ, ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને એનર્જી સેક્ટરમાં લેવાતા આંતરિક નિર્ણયો વિશ્વની સૌથી મોટી વૈશ્વિક ઊર્જા કંપનીઓની રોકાણ વ્યૂહરચનાઓ અને શેરબજારના સૂચકાંકોને આકાર આપશે. ભારત હવે માત્ર ઉર્જાનો મોટો ગ્રાહક નથી, પણ બદલાતી નવી વિશ્વ વ્યવસ્થાનો અસલી મુખિયા બનવા જઈ રહ્યો છે.