ગુવાહાટી, તા. ૧૨ જૂન: દક્ષિણ એશિયાની ભૂગોળ અને કુદરતી પ્રવાહો હંમેશાં રહસ્યો અને અજાયબીઓથી ભરેલા રહ્યા છે. આપણી આસપાસ એવી અનેક નદીઓ છે જે પર્વતોમાંથી નીકળીને સમુદ્ર સુધી પહોંચતા સુધીમાં પોતાના અનેક સ્વરૂપો અને નામો બદલી નાખે છે. આવો જ એક રોમાંચક કિસ્સો ભારત અને પડોશી દેશ બાંગ્લાદેશ વચ્ચે વહેતી એક મહાન નદીનો છે. શું તમે જાણો છો કે ભારતની એક એવી પ્રખ્યાત નદી છે જે બાંગ્લાદેશની સરહદમાં પ્રવેશતાની સાથે જ પોતાનું નામ બદલીને 'જમુના' ધારણ કરી લે છે? જો તમને એવું લાગતું હોય કે આ ઉત્તર ભારતમાં તાજમહેલ કિનારે વહેતી પવિત્ર 'યમુના' નદી છે, તો તમે તદ્દન ખોટા છો. આ નદી વાસ્તવમાં પૂર્વોત્તર ભારતની શાન ગણાતી 'બ્રહ્મપુત્ર' નદી છે.
ભારતની ગંગા, તીસ્તા, ફેની, મહાનંદા, અત્રાઈ અને બરાક જેવી અનેક મોટી નદીઓ બાંગ્લાદેશ થઈને બંગાળની ખાડીમાં વિલીન થાય છે. પરંતુ બાંગ્લાદેશમાં બ્રહ્મપુત્ર નદીના 'જમુના' તરીકે થતા રૂપાંતરણની કહાની ખૂબ જ રસપ્રદ છે.
તિબેટથી બાંગ્લાદેશ: એક નદી અને અગણિત નામ
એશિયાની સૌથી મોટી અને આર્થિક તેમજ ભૌગોલિક દ્રષ્ટિએ સૌથી મહત્વપૂર્ણ ગણાતી બ્રહ્મપુત્ર નદીનો પ્રવાસ કોઈ ફિલ્મી પટકથા જેવો છે. આ નદીનું ઉદ્ગમ સ્થાન કૈલાશ પર્વતની નજીક આવેલા પવિત્ર માનસરોવર પ્રદેશના 'ચેમાયુંગડુંગ ગ્લેશિયર' (હિમનદી) માંથી થાય છે. તિબેટના પહાડોમાં આ નદી 'યાર્લુંગ ત્સાંગપો' તરીકે ઓળખાય છે. ત્યાંથી વહેતી વહેતી જ્યારે તે ભારતના અરુણાચલ પ્રદેશમાં પ્રવેશ કરે છે, ત્યારે તેને સ્થાનિક સ્તરે 'સિયાંગ' અથવા 'દિહાંગ' કહેવામાં આવે છે. ત્યારબાદ, આસામના મેદાનોમાં જ્યારે તેમાં દિબાંગ અને લોહિત નદીઓનો સંગમ થાય છે, ત્યારે તે પોતાનું વિરાટ સ્વરૂપ ધારણ કરે છે અને ભારત તેને 'બ્રહ્મપુત્ર' તરીકે પૂજે છે. અંતે, આ અવિરત પ્રવાહ જ્યારે બાંગ્લાદેશની સરહદ પાર કરે છે ત્યારે તેનું નામ 'જમુના' થઈ જાય છે.
૧૮મી સદીના ભૂકંપે જ્યારે નદીનો માર્ગ બદલી નાખ્યો
ઇતિહાસના પાના ઉથલાવીએ તો જાણવા મળે છે કે બ્રહ્મપુત્ર હંમેશાં આ માર્ગ પર વહેતી નહોતી. ૧૮મી સદીના અંત ભાગમાં (અંદાજે વર્ષ ૧૭૮૭ માં) આ પ્રદેશમાં એક અત્યંત વિનાશક ભૂકંપ આવ્યો હતો અને તેના પગલે પ્રચંડ પૂરની સ્થિતિ સર્જાઈ હતી. આ કુદરતી આપત્તિ એટલી ભયાનક હતી કે તેણે નદીનો સદીઓ જૂનો મૂળ પ્રવાહ જ બદલી નાખ્યો. નદીએ જે નવો માર્ગ અપનાવ્યો તે આજે 'જમુના નદી' તરીકે ઓળખાય છે. બાંગ્લાદેશમાં બ્રહ્મપુત્રનો જૂનો સુકાઈ ગયેલો માર્ગ આજે પણ 'જૂની બ્રહ્મપુત્ર' તરીકે ઓળખાય છે, જ્યારે નવો મુખ્ય પ્રવાહ 'જમુના' તરીકે ધસમસતો વહે છે.
વિશ્વની સૌથી પહોળી નદી પ્રણાલી: ચોમાસામાં દેખાય છે દરિયા જેવી
બ્રહ્મપુત્ર-જમુના નદીની કુલ લંબાઈ આશરે ૨,૯૦૦ કિલોમીટર જેટલી વિશાળ છે. તે બાંગ્લાદેશના કુરિગ્રામ જિલ્લા પાસેથી સરહદ પાર કરીને દક્ષિણ દિશા તરફ વહે છે અને આગળ જતાં ગંગા નદીના મુખ્ય પ્રવાહ 'પદ્મા' સાથે ભળી જાય છે. ત્યારબાદ આ સંયુક્ત પ્રવાહ 'મેઘના' નદી સાથે મળીને બંગાળની ખાડીમાં સમાઈ જાય છે.
જમુના નદી બાંગ્લાદેશની બીજા નંબરની સૌથી મોટી નદી છે. આ નદીની ખાસિયત તેની અકલ્પનીય પહોળાઈ છે. સામાન્ય દિવસોમાં પણ તે કેટલીક જગ્યાએ ૩ કિલોમીટરથી લઈને ૨૦ કિલોમીટર જેટલી પહોળી હોય છે, જ્યારે તેની સરેરાશ પહોળાઈ જ ૧૦ કિલોમીટર છે! ચોમાસા દરમિયાન જ્યારે હિમાલયનો બરફ પીગળે અને ભારે વરસાદ થાય, ત્યારે તેનું પાણીનું સ્તર એટલું વધી જાય છે કે સામો કિનારો જોવો પણ અશક્ય બની જાય છે, જે તેને વિશ્વની સૌથી મોટી અને અનોખી નદી પ્રણાલી બનાવે છે.
રેતાળ ટાપુઓ અને લાખો લોકોની 'જીવનરેખા'
ભૂગોળની દ્રષ્ટિએ જમુના એક 'બહુ-માર્ગીય' (Braided River) નદી છે. તેનો અર્થ એ કે નદીનો પ્રવાહ એક સીધી રેખામાં વહેવાને બદલે અનેક નાના-મોટા અસંખ્ય પ્રવાહોમાં વહેંચાયેલો રહે છે. આ પ્રવાહોની વચ્ચે નદીની રેતીથી બનેલા સેંકડો નાના-મોટા ટાપુઓ (જેને સ્થાનિક ભાષામાં 'ચાર' કહે છે) સતત બનતા અને ભૂંસાતા રહે છે. ચોમાસામાં આ ટાપુઓ ડૂબી જાય છે અને નદી એક વિશાળ સમુદ્ર જેવી બની જાય છે.
તિબેટ, ભારત અને બાંગ્લાદેશ એમ ત્રણ દેશોના કરોડો લોકોની આજીવિકા, પીવાનું પાણી, સિંચાઈ આધારિત ખેતી, મત્સ્યઉદ્યોગ અને જળ પરિવહન સંપૂર્ણપણે આ નદી પર નિર્ભર હોવાથી તેને સાચા અર્થમાં 'દક્ષિણ એશિયાની જીવનરેખા' (Lifeline of South Asia) કહેવામાં આવે છે. કુદરતનો આ અદ્ભુત જળસ્ત્રોત વૈશ્વિક નકશા પર ભારત અને પૂર્વોત્તર પ્રદેશનું ગૌરવ વધારે છે.