અમદાવાદ : આજના આધુનિક યુગમાં કોર્પોરેટ સેક્ટરમાં કામ કરતા કર્મચારીઓ માટે 'વર્ક-લાઇફ બેલેન્સ' (Work-Life Balance) એટલે કે ઓફિસના કામ અને અંગત જીવન વચ્ચે સંતુલન જાળવવું એ એક બહુ મોટો પડકાર બની ગયું છે. આવા સમયે સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ એક્સ (X) પર એક ભારતીય પ્રવાસી કર્મચારીની ભાવુક પોસ્ટ પર સમગ્ર વિશ્વના નોકરીયાત વર્ગનું ધ્યાન ખેંચાયું છે. વિનોદ નામના એક ભારતીય પ્રોફેશનલે શેર કરેલી આ આપવીતીએ સોશિયલ મીડિયા પર 'હસલ કલ્ચર' (જરૂરિયાત કરતાં વધુ કલાકો સુધી સતત કામ કરવાની ઘેલી આદત) સામે એક મોટું વૈચારિક યુદ્ધ છેડી દીધું છે. આ પોસ્ટ બાદ ભારતીય આઈટી અને પ્રાઈવેટ સેક્ટરમાં કર્મચારીઓ પર અપાતા અતિશય દબાણ અને માનસિક તણાવની સ્થિતિને લઈને વ્યાપક પરિવર્તનની માંગ ઉઠી છે.
અહેવાલો અનુસાર, વિનોદ આશરે ૧૫ વર્ષ પહેલાં ભારતથી નોર્વે (Norway) શિફ્ટ થયો હતો. ભારતીય કોર્પોરેટ ઓફિસોની પરંપરાગત કાર્યશૈલી (Indian Work Ethics) મુજબ તેને વીકેન્ડ એટલે કે શનિ-રવિની રજાઓમાં પણ સતત કામ કરવાની, લંચ સ્કીપ કરવાની, મોડી રાત સુધી ઓફિસમાં બેસી રહેવાની અને તબિયત ખરાબ હોય તો પણ શરીરને કષ્ટ આપીને ઓફિસ જવાની લત લાગેલી હતી. વિનોદના જીવનમાં વળાંક ત્યારે આવ્યો જ્યારે નોર્વેમાં તેના પ્રારંભિક દિવસો દરમિયાન તેના વિદેશી બોસે (મેનેજર) તેને અચાનક એક ખાસ મિટિંગ માટે પોતાની કેબિનમાં બોલાવ્યો. વિનોદને એમ હતું કે તેની આ સખત મહેનત અને ઓવરટાઇમ જોઈને બોસ તેની પીઠ થાબડશે અને પ્રશંસા કરશે, પરંતુ વાસ્તવિકતા તદ્દન અલગ અને ચોંકાવનારી નીકળી.
'તારા જૂનિયર તને જોઈ રહ્યા છે, આવી મહેનત બંધ કર' – બોસનો ઠપકો
વિનોદે પોતાની પોસ્ટમાં બોસ સાથે થયેલી હૃદયસ્પર્શી વાતચીતનો ઉલ્લેખ કરતાં લખ્યું કે, "મારા બોસે મને બોલાવીને પ્રશંસા કરવાને બદલે ગંભીર થઈને કહ્યું કે – 'મેં જોયું કે તેં શનિવારે મારા ઇમેલનો જવાબ આપ્યો અને મને જાણ કર્યા વગર પ્રોજેક્ટ પૂરો કરવા માટે તારી હકની રજાઓ રદ્દ કરી દીધી. હું જાણું છું કે તારો ઈરાદો કંપની માટે સારો છે, પણ નોર્વેના કાયદા અને સંસ્કૃતિ મુજબ આ વાત બિલકુલ યોગ્ય નથી. અહીં રજાઓ ભોગવવી એ કાનૂની રીતે ફરજિયાત છે અને તું તારા આરામના સમય સાથે આવી બાંધછોડ ન કરી શકે. તારા જૂનિયર કર્મચારીઓ તને જોઈ રહ્યા છે અને જો તું રજામાં કામ કરીશ તો તેમના પર પણ ખોટું દબાણ આવશે. અમારે અહીં આવા આંધળા સમર્પણની કોઈ જરૂર નથી.'"
વિનોદે વધુમાં લખ્યું કે, કામ પાછળની આ આંધળી દોડ અને સતત રહેતી ચિંતાએ તેના જીવનમાંથી ખુશીઓ કેવી રીતે છીનવી લીધી હતી તે વાસ્તવિકતા સમજાતાં જ તે મીટિંગ રૂમમાં જ ધ્રુસકે-ધ્રુસકે રડી પડ્યો હતો.
ભારતમાં ઓવરટાઇમને 'સમર્પણ' અને હેલ્ધી બાઉન્ડ્રીને 'નબળાઈ' કેમ મનાય છે?
વિનોદની આ પોસ્ટ વાયરલ થતાં જ ભારતીય કર્મચારીઓએ સોશિયલ મીડિયા પર ભારતીય કંપનીઓના ઝેરીલા વર્ક કલ્ચર (Toxic Work Culture) સામે ભારે ગુસ્સો અને નારાજગી ઠાલવી છે. મિસ્ટર દીક્ષિત નામના એક યુઝરે આ પોસ્ટ પર કમેન્ટ કરતા લખ્યું, "આ વાતે સીધું દિલને સ્પર્શી લીધું. ભારતમાં આજે પણ જરૂરિયાત કરતાં વધુ કલાકો સુધી ગર્ધાવૈતરૂં કરવાને સમર્પણ માનવામાં આવે છે, જ્યારે કોઈ કર્મચારી પોતાના સ્વાસ્થ્ય અને પરિવાર માટે લિમિટ નક્કી કરે તો તેને કામચોર કે નબળો ગણવામાં આવે છે. નોર્વેના આ બોસે શીખવ્યું કે સાચું નેતૃત્વ કર્મચારીઓને 'બર્નઆઉટ' (માનસિક થાક) તરફ ધકેલવામાં નહીં, પરંતુ તેમના સ્વાસ્થ્યની રક્ષા કરવામાં છે."
બીજી તરફ, કેટલાક યુઝર્સે ભારતના કલ્ચરમાં વહેલી તકે સુધારો થવા અંગે આશંકા વ્યક્ત કરતા કહ્યું કે ભારતમાં લોકો બોસની નજરમાં હીરો બનવા અને પ્રમોશન મેળવવા માટે એકબીજાની ટાંટિયાખેંચ કરીને પણ વધુ કામ કરવાની ગુલામી ચાલુ જ રાખશે.
વધારે પડતું કામ માનવતા અને માનસિક સ્વાસ્થ્ય માટે ઘાતક
આ ઓનલાઈન ચર્ચા દરમિયાન દેશ-વિદેશના સેંકડો કર્મચારીઓએ ઓફિસ પ્રેશરના લીધે ભોગવવી પડતી યાતનાઓના પોતાના કડવા અનુભવો શેર કર્યા છે. એક પૂર્વ કર્મચારીએ હૃદયદ્રાવક કિસ્સો શેર કરતા જણાવ્યું કે, "એક દિવસ મને ૧૦૩ ડિગ્રી તીવ્ર તાવ હતો અને મેં ઘરે જવાની મંજૂરી માંગી, તો મારા મેનેજરે દયા બતાવવાને બદલે કહ્યું કે પહેલાં બે મહત્વના ટાર્ગેટ પૂરા કર પછી જ જે થવું હોય તે થાય. તે દિવસે મારે ઓફિસથી સીધા જ હોસ્પિટલના આઈસીયુમાં દાખલ થવું પડ્યું હતું અને શરમની વાત એ છે કે કંપનીએ મારી માનવતા રાખવાને બદલે અડધા દિવસનો પગાર પણ કાપી લીધો હતો!"
માનસિક સ્વાસ્થ્ય નિષ્ણાતો અને એચઆર (HR) નિષ્ણાતોનું પણ માનવું છે કે આ વાયરલ પોસ્ટ વિશ્વભરની કોર્પોરેટ કંપનીઓની આંખો ખોલનારી છે. હવે સમય આવી ગયો છે કે તમામ ખાનગી અને સરકારી ક્ષેત્રોમાં ફરજિયાત આરામના નિયમો, કામના કલાકોની પારદર્શિતા અને તંદુરસ્ત મર્યાદા નક્કી કરવામાં આવે, જેથી કર્મચારીઓ માનસિક ડિપ્રેશન અને હાર્ટ એટેક જેવી ગંભીર બીમારીઓનો ભોગ બનતા અટકે.