નવી દિલ્હી : સ્પેસએક્સ (SpaceX) નો આઈપીઓ (IPO) હાલમાં સમગ્ર વિશ્વના શેરબજારમાં ચર્ચાનો વિષય બન્યો છે. $૭૫ બિલિયનના ભંડોળ સાથે શરૂ થયેલી આ પ્રક્રિયા બાદ કંપનીનું મૂલ્યાંકન આશરે $૨.૧ ટ્રિલિયન સુધી પહોંચી ગયું છે, જે એપલ અને માઇક્રોસોફ્ટ જેવી દિગ્ગજ કંપનીઓની હરોળમાં તેને મૂકે છે. જોકે, આ ચમકતી સપાટીની પાછળ એક એવું સત્ય છુપાયેલું છે જે સામાન્ય છૂટક રોકાણકારો માટે જોખમી બની શકે છે. અનુભવી હેજ ફંડ મેનેજર જ્યોર્જ નોબલના મતે, આ આઈપીઓનું માળખું એવું છે કે જ્યાં મોટા રોકાણકારો અને ઇનસાઇડર્સ નફો લઈને બહાર નીકળી રહ્યા છે અને સામાન્ય રોકાણકારો તેમના માટે 'એક્ઝિટ લિક્વિડિટી' બની રહ્યા છે.

નફા કરતા ખોટના આંકડા વધારે આશ્ચર્યજનક

કંપનીના S-1 ફાઇલિંગ પર નજર નાખતા ચોંકાવનારા આંકડા સામે આવે છે. ૨૦૨૫ માં સ્પેસએક્સની આવક $૧૮.૬૭ બિલિયન હતી, પરંતુ તેની સામે $૪.૯૪ બિલિયનની ચોખ્ખી ખોટ નોંધાઈ હતી. માત્ર ૨૦૨૬ ના પ્રથમ ક્વાર્ટરમાં જ ઓપરેટિંગ ખોટ $૧.૯૪ બિલિયન સુધી પહોંચી ગઈ છે. ખાસ કરીને એલોન મસ્કના 'xAI' વિભાગે કંપનીની આર્થિક સ્થિતિ પર મોટું ભારણ ઊભું કર્યું છે, જેનું સંચાલન અત્યારે માત્ર 'સ્ટારલિંક' ના નફાના આધારે થઈ રહ્યું છે. અત્યાર સુધી કંપનીનું સંચિત નુકસાન $૪૧.૩ બિલિયન સુધી પહોંચી ગયું છે, જે રોકાણકારો માટે ચિંતાનો વિષય છે.

માળખાકીય જોખમો અને ‘ઇન્ડેક્સ’ ની જાળ

નાસ્ડેક (Nasdaq) અને એફટીએસઈ રસેલ (FTSE Russell) દ્વારા માત્ર ૧૫ અને ૫ દિવસના રેકોર્ડ સમયમાં સ્પેસએક્સને મુખ્ય ઇન્ડેક્સમાં સામેલ કરવામાં આવી છે. આ નિર્ણયને કારણે નિષ્ક્રિય ઇન્ડેક્સ ફંડ્સ અને ETF કાયદેસર રીતે અબજો ડોલરના શેર ખરીદવા માટે બંધાયેલા છે. આ એક 'કૃત્રિમ માંગ' ઊભી કરે છે જેનો કંપનીના મૂળભૂત સિદ્ધાંતો સાથે કોઈ લેવાદેવા નથી.

વધુમાં, અંતર્ગત પ્રોસ્પેક્ટસમાં છુપાયેલા 'લોકઅપ' નિયમો પણ ગૂંચવણભર્યા છે. ભલે ઉપરછલ્લી રીતે ૧૮૦ દિવસનો લોકઅપ દેખાય છે, પરંતુ અંદરખાને ૬ થી ૮ અઠવાડિયા પછી જ પ્રારંભિક રોકાણકારો અને સાહસ મૂડીવાદીઓ તેમના શેર ડમ્પ કરવાનું શરૂ કરી શકે છે. ડેમોક્રેટિક સેનેટર એલિઝાબેથ વોરેને પણ ચેતવણી આપી છે કે આ આઈપીઓનું આખું માળખું સામાન્ય રોકાણકારો માટે "વિનાશક" સાબિત થઈ શકે છે.

જ્યારે છૂટક રોકાણકારો ઉત્સાહમાં આવીને શેર ખરીદે છે, ત્યારે મોટા રોકાણકારો તેમના નફા સાથે બહાર નીકળવાની રાહ જોઈ રહ્યા હોય છે. આથી, રોકાણકારોએ આ 'સ્પેસ મિશન' જેવી આકર્ષક કથાની પાછળ રહેલા આર્થિક વાસ્તવિકતાઓને સમજવી અત્યંત આવશ્યક છે.