નવી દિલ્હી:રાષ્ટ્રીય શૈક્ષણિક સંશોધન અને તાલીમ પરિષદ (NCERT) દ્વારા ધોરણ-૯ ના કલા શિક્ષણના નવા પાઠ્યપુસ્તકમાં સિંધુ ખીણની સભ્યતાના સૌથી પ્રખ્યાત પ્રતીકોમાંના એક એવા મોહેં-જો-દડોની 'ડાન્સિંગ ગર્લ' (નૃત્ય કરતી કન્યા) ની કાંસાની મૂર્તિની ડિજિટલી સુધારેલી તસવીર મૂકવામાં આવી હતી. આ નવી તસવીરમાં મૂર્તિના શરીરના ઉપરના ભાગને કાળા શેડિંગ દ્વારા કૃત્રિમ રીતે ઢાંકી દેવામાં આવ્યો હતો, જેથી એવો ભાસ થાય કે તેણે કપડાં પહેર્યા છે. આ ફેરફાર સામે દેશભરના અગ્રણી ઇતિહાસકારો, શિક્ષણવિદો અને પુરાતત્વવિદોએ ભારે આક્રોશ વ્યક્ત કરીને તેને ઇતિહાસ સાથેની છેડછાડ અને સેન્સરશીપ ગણાવી હતી. આ વ્યાપક વિરોધ અને હોબાળા સામે નમતું જોખીને એનસીઇઆરટીએ હવે પાઠ્યપુસ્તકમાં મૂળ અને અસલી તસવીર જ પાછી મૂકવાનો સત્તાવાર નિર્ણય લીધો છે.

એનસીઇઆરટીના ડિરેક્ટર દિનેશ પ્રસાદ સાકલાનીએ પીટીઆઈ ન્યૂઝ એજન્સી સાથેની વાતચીતમાં આ ફેરફારની સત્તાવાર પુષ્ટિ કરી છે. તેમણે જણાવ્યું છે કે, પુસ્તકના આ વિવાદિત ચિત્ર અંગે શૈક્ષણિક સમીક્ષા કરવામાં આવી છે અને આગામી સમયમાં બહાર પડનારી તમામ ડિજિટલ આવૃત્તિઓ તેમજ ભવિષ્યની પ્રિન્ટ આવૃત્તિઓમાં 'ડાન્સિંગ ગર્લ' ની મૂળ કલાકૃતિની અસલી તસવીર પુનઃસ્થાપિત કરી દેવામાં આવશે. આ વિવાદ ધોરણ-૯ માટે રાષ્ટ્રીય શિક્ષણ નીતિ (NEP) અને નેશનલ કરિકુલમ ફ્રેમવર્ક (NCF) અંતર્ગત પ્રથમ વખત રજૂ કરાયેલી કલા શિક્ષણ શ્રેણીના પુસ્તક 'મધુરિમા' ના પ્રથમ પ્રકરણ 'હિસ્ટ્રી ઓફ આર્ટ્સ' (કલાનો ઇતિહાસ) માં છાપવામાં આવેલી તસવીરના કારણે શરૂ થયો હતો.

આ મામલે પ્રતિક્રિયા આપતા ધોરણ-૬ ના સામાજિક વિજ્ઞાનના પુસ્તકો તૈયાર કરનારી સમિતિના અધ્યક્ષ અને જાણીતા ઇતિહાસકાર મિશેલ ડેનિનોએ જણાવ્યું હતું કે, જ્યારે તેમણે આ નવી કલા ભ્રષ્ટ કરતી તસવીર જોઈ ત્યારે તેઓ પોતે સ્તબ્ધ થઈ ગયા હતા. મિશેલ ડેનિનોએ ખુલાસો કર્યો કે આ પૂર્વે ધોરણ-૬ ના પુસ્તક નિર્માણ વખતે પણ કેટલાક સભ્યો દ્વારા આ મૂર્તિ બાળકો માટે યોગ્ય ન હોવાની દલીલ કરાઈ હતી, પરંતુ તેમની ટીમે શિક્ષકો સાથે પરામર્શ કરીને તે દલીલ નકારી કાઢી હતી અને ધોરણ-૬ ના પુસ્તકમાં અસલી મૂર્તિ જ છાપી હતી. તેમણે ઉમેર્યું કે, ૪,૫૦૦ વર્ષ જૂની આ ઐતિહાસિક મૂર્તિની નગ્નતાને અયોગ્ય ગણવી એ જૂની વિક્ટોરિયન માનસિકતા દર્શાવે છે, જે ભારતીય શિક્ષણ વ્યવસ્થાને ડિકોલોનાઇઝ (વસાહતી માનસિકતાથી મુક્ત) કરવાના પ્રયાસોથી તદ્દન વિપરીત છે. ઇતિહાસની મૂળ વસ્તુમાં આવા મનસ્વી ફેરફાર કરવા એ વિદ્યાર્થીઓ સાથે ઘોર અન્યાય છે.

પાઠ્યપુસ્તકમાં આ ઐતિહાસિક કલાકૃતિ વિશે વિગતવાર માહિતી આપતા જણાવવામાં આવ્યું છે કે, મોહેં-જો-દડોમાંથી મળી આવેલી આ 'ડાન્સિંગ ગર્લ' આશરે ઈસવીસન પૂર્વે ૨૬૦૦ ની આસપાસની કાંસાની લુપ્ત થઈ ગયેલી મીણ કાસ્ટિંગ પદ્ધતિ (લોસ્ટ-વેક્સ કાસ્ટિંગ ટેકનિક) થી બનેલી મૂર્તિ છે, જે પદ્ધતિ આજે પણ પશ્ચિમ બંગાળ, ઝારખંડ અને છત્તીસગઢના કેટલાક ભાગોમાં પ્રચલિત છે. આ શિલ્પમાં કન્યા એક હાથ કમર પર રાખીને, એક ઘૂંટણ વાળીને અને થોડી ઊંચી હડપચી (દાઢી) રાખીને આત્મવિશ્વાસભરી મુદ્રામાં ઊભેલી જોવા મળે છે. પ્રકરણમાં વિદ્યાર્થીઓ માટે કેટલીક પ્રવૃત્તિઓ પણ રાખવામાં આવી છે જેમાં તેમણે આ મુદ્રાનું રેખાચિત્ર દોરવાનું અને તેના સાંસ્કૃતિક મહત્વને સમજવાનું હોય છે.

પુરાતત્વવિદોના મતે માત્ર ૧૦.૫ સેમી લાંબી આ કાંસાની મૂર્તિ તત્કાલીન સમયના ધાતુકામના અદભુત કૌશલ્યનું પ્રતીક છે અને હાલમાં તે નવી દિલ્હીના નેશનલ મ્યુઝિયમ (રાષ્ટ્રીય સંગ્રહાલય) માં સુરક્ષિત રાખવામાં આવી છે. ઇતિહાસકારોએ દલીલ કરી હતી કે જો મ્યુઝિયમમાં લાખો પ્રવાસીઓ અને બાળકો આ અસલી મૂર્તિ જોઈ શકતા હોય, તો પાઠ્યપુસ્તકમાં તેના પર સેન્સરશીપ લાદવાનો કોઈ અર્થ નથી. એનસીઇઆરટીના વહીવટી તંત્રે આખરે સ્વીકાર્યું છે કે શૈક્ષણિક સામગ્રીમાં ઐતિહાસિક તથ્યોની અધિકૃતતા જળવાઈ રહે તે ખૂબ જ જરૂરી છે, અને તેથી જ આ ચિત્રને સુધારીને ઓરિજિનલ ફોટોગ્રાફ મૂકવાની તજવીજ હાથ ધરવામાં આવી છે.