નવી દિલ્‍હી તા.૫: ભારતની મફત UPI ચુકવણી પ્રણાલીને આંચકો લાગી શકે છે. સરકારે સંસદમાં ચુકવણી અને સમાધાન પ્રણાલી કાયદામાં સુધારાનો પ્રસ્‍તાવ મૂક્‍યો છે, જેના કારણે ભવિષ્‍યમાં ચોક્કસ UPI વ્‍યવહારો પર વેપારી શુલ્‍ક લાગી શકે છે. જ્‍યારે હજુ સુધી કોઈ ફી મંજૂર કરવામાં આવી નથી, પ્રસ્‍તાવિત કાનૂની ફેરફાર મર્ચન્‍ટ ડિસ્‍કાઉન્‍ટ રેટ (MDR) ના અમલીકરણનો માર્ગ મોકળો કરે છે. ચુકવણી ઉદ્યોગ લાંબા સમયથી ડિજિટલ ચુકવણી ઇકોસિસ્‍ટમને વધારવા માટે આ માંગ કરી રહ્યો છે.ભારતમાં UPI દ્વારા ડિજિટલ ચુકવણીનો ઉપયોગ સતત વધી રહ્યો છે અને હવે દેશની સૌથી મોટી ડિજિટલ પેમેન્‍ટ સિસ્‍ટમ તરીકે સ્‍થાપિત થઈ ગયો છે. આ વચ્‍ચે UPI વપરાશકર્તાઓ માટે એક મહત્‍વના સમાચાર સામે આવ્‍યા છે. સરકાર UPI ચુકવણીઓ પર મર્ચન્‍ટ ડિસ્‍કાઉન્‍ટ રેટ (MDR) અથવા ચાર્જને મંજૂરી આપવાની દરખાસ્‍ત પર વિચાર કરી રહી છે. જો આ પ્રસ્‍તાવ અમલમાં આવશે તો રૂા.૨,૦૦૦થી વધુની વ્‍યવસાયિક UPI ચુકવણીઓ પર ૦.૨૫% થી ૦.૪% સુધીની ફી લાગુ થઈ શકે છે.

નાણામંત્રી નિર્મલા સીતારમણ દ્વારા રજૂ કરાયેલ આ ફેરફાર, તાત્‍કાલિક કોઈ શુલ્‍ક લાદશે નહીં. તેના બદલે, તે એક કાનૂની માળખું બનાવે છે જે સરકારને પછીથી MDR લાગુ કરવાનો નિર્ણય લેવાની મંજૂરી આપે છે.

અધિકારીઓ હજુ પણ ફી કેવી રીતે લાગુ કરી શકાય તેની ચર્ચા કરી રહ્યા છે, અને તે કયા દરે અથવા કયા વ્‍યવહારો પર લાગુ થશે તે અંગે કોઈ અંતિમ નિર્ણય લેવામાં આવ્‍યો નથી.

જે દરખાસ્‍તો પર વિચારણા ચાલી રહી છે તેમાંની એક એ છે કે રૂા.૨,૦૦૦ થી વધુના UPI વ્‍યવહારો પર ૦.૩% થી ૦.૫% સુધી MDR લાદવો. જો કે, આ ચાર્જ ફક્‍ત રૂા.૧.૫ કરોડથી વધુના વાર્ષિક ટર્નઓવર ધરાવતા વેપારીઓને જ લાગુ પડે તેવી અપેક્ષા છે.

આનો અર્થ એ છે કે ગ્રાહકોએ ભાગ્‍યે જ કંઈ વધારાનું ચૂકવવું પડશે, જ્‍યારે નાના વ્‍યવસાયો મફત UPI વ્‍યવહારોનો આનંદ માણી શકશે.

વ્‍યક્‍તિગત વ્‍યવહારોના મૂલ્‍યને બદલે વેપારીના વાર્ષિક ટર્નઓવરના આધારે ફી નક્કી કરવાનો વિચાર છે. નીતિ નિર્માતાઓ વિવિધ અભિગમો પર વિચાર કરી રહ્યા છે જેથી ખાતરી કરી શકાય કે જો પ્‍ઝય્‍ લાગુ કરવામાં આવે, તો તેનો બોજ મુખ્‍યત્‍વે મોટા વ્‍યવસાયો પર પડે છે, નહીં કે પડોશની દુકાનો અને નાના રિટેલર્સ પર.

MDR એ ડિજિટલ ચુકવણી પ્રક્રિયા કરવા માટે વેપારીઓ બેંકો અને ચુકવણી સેવા પ્રદાતાઓને ચૂકવે છે તે ફી છે. UPI થી વિપરીત, વેપારીઓ પહેલાથી જ કાર્ડ પેમેન્‍ટ પર પ્રોસેસિંગ ચાર્જ ચૂકવે છે. વ્‍યવસાયો સામાન્‍ય રીતે ક્રેડિટ કાર્ડ ટ્રાન્‍ઝેક્‍શન પર લગભગ ૧.૫% ચૂકવે છે, જ્‍યારે ડેબિટ કાર્ડ પેમેન્‍ટ બેંક અને પેમેન્‍ટ નેટવર્કના આધારે ઓછી ફી ચૂકવી શકે છે. UPI આ ચાર્જમાંથી મુક્‍ત છે, જે તેને વેપારીઓ અને ગ્રાહકો બંને માટે એક આકર્ષક ચુકવણી વિકલ્‍પ બનાવે છે.

અહેવાલમાં જણાવાયું છે કે ઉદ્યોગ અધિકારીઓએ વારંવાર કહ્યું છે કે કોઈપણ વેપારી ફી વિના UPI સેવાઓ પૂરી પાડવાથી ટકાઉ વ્‍યવસાય મોડેલ બનાવવાનું મુશ્‍કેલ બને છે. કારણ કે તેઓ UPI વ્‍યવહારોની પ્રક્રિયામાંથી આવક ઉત્‍પન્ન કરતા નથી, ઉદ્યોગ ખેલાડીઓ માને છે કે નવી ટેકનોલોજીમાં રોકાણ કરવાની, ચુકવણી માળખાને મજબૂત બનાવવાની અને સેવાઓનો વિસ્‍તાર કરવાની તેમની ક્ષમતા મર્યાદિત છે.

તેઓ દલીલ કરે છે કે ઉચ્‍ચ-મૂલ્‍યના વ્‍યવહારો પર મર્યાદિત MDR લાદવાથી ભારતના ડિજિટલ પેમેન્‍ટ ઇકોસિસ્‍ટમના લાંબા ગાળાના વિકાસને ટેકો આપવામાં મદદ મળી શકે છે.

જોકે રૂા.૨,૦૦૦ થી વધુના વ્‍યવહારો કુલ વેપારી UPI ચુકવણીઓનો એક નાનો ભાગ રજૂ કરે છે, તેઓ કુલ વ્‍યવહાર મૂલ્‍યમાં નોંધપાત્ર ફાળો આપે છે.

જેફરીઝ વિશ્‍લેષણ મુજબ, આ ચુકવણીઓ વેપારી UPI દ્વારા પ્રક્રિયા કરાયેલા કુલ મૂલ્‍યના આશરે ૬૭ ટકા હિસ્‍સો ધરાવે છે, જ્‍યારે તેઓ કુલ વ્‍યવહારોની સંખ્‍યાના માત્ર ૪ ટકાનું પ્રતિનિધિત્‍વ કરે છે. બ્રોકરેજ માને છે કે આ સેગમેન્‍ટ પર MDR લાદવાથી ડિજિટલ પેમેન્‍ટ ઉદ્યોગ માટે વાર્ષિક રૂા.૫,૦૦૦ કરોડ થી રૂા.૧૦,૦૦૦ કરોડની આવકની તક ઊભી થઈ શકે છે, જેનાથી Paytm અને Pine Labs જેવી કંપનીઓને ફાયદો થશે