નવી દિલ્‍હી,તા.૮: ગુજરાતની જેલોમાં વધતી જતી ભીડ વહીવટ માટે એક મોટો પડકાર બની ગઈ છે. ૨૦૨૪ ની પરિસ્‍થિતિ દર્શાવે છે કે રાજ્‍યની જેલો તેમની નિર્ધારિત ક્ષમતા કરતાં ઘણી વધારે છે. સંસદમાં રજૂ કરાયેલા તાજેતરના ડેટાએ આ વધતી જતી સમસ્‍યાનું સંપૂર્ણ ચિત્ર ઉજાગર કર્યું છે.

ગુજરાતની જેલોમાં હાલમાં ૧૪,૧૦૮ કેદીઓની સત્તાવાર ક્ષમતા છે. જોકે, જમીની વાસ્‍તવિકતા આનાથી ઘણી દૂર છે, કારણ કે આ જેલોમાં હાલમાં ૧૭,૭૬૬ કેદીઓ છે. આનો અર્થ એ થયો કે જેલોમાં તેમની ક્ષમતા કરતાં ૩,૬૫૮ કેદીઓ વધુ છે, જેના પરિણામે કેદીઓનો દર આશરે ૧૨૬ ટકા છે.

રાજ્‍યસભામાં એક લેખિત જવાબમાં, કેન્‍દ્રીય ગૃહ મંત્રાલયે જણાવ્‍યું હતું કે છેલ્‍લા પાંચ વર્ષમાં જેલની ક્ષમતા અને કેદીઓની સંખ્‍યા વચ્‍ચેનો તફાવત સતત વધ્‍યો છે. ડેટા સ્‍પષ્ટપણે દર્શાવે છે કે કેદીઓની વધતી સંખ્‍યાની તુલનામાં જેલના માળખાકીય સુવિધાઓનો વિસ્‍તરણ અત્‍યંત મર્યાદિત રહ્યો છે.

૨૦૨૦ અને ૨૦૨૪ વચ્‍ચે, ગુજરાતમાં જેલની ક્ષમતામાં માત્ર ૩૪૬ નો જ વધારો થયો છે. જ્‍યારે ૨૦૨૦ માં જેલની કુલ ક્ષમતા ૧૩,૭૬૨ હતી, તે ૨૦૨૪ માં ફક્‍ત ૧૪,૧૦૮ સુધી પહોંચી શકી. તેનાથી વિપરીત, આ જ સમયગાળા દરમિયાન કેદીઓની સંખ્‍યામાં ૨,૫૪૯ નો મોટો વધારો થયો.

છેલ્‍લા પાંચ વર્ષના ડેટા દર્શાવે છે કે દર વર્ષે પરિસ્‍થિતિ સતત બગડતી ગઈ છે. ૨૦૨૦ માં, ૧૫,૨૧૭ કેદીઓ સાથે, જેલમાં કબજો દર ૧૧૧ ટકા હતો. પછીના વર્ષે, ૨૦૨૧ માં, આ સંખ્‍યા વધીને ૧૬,૫૯૭ થઈ ગઈ, જેના કારણે દબાણ ૧૧૯ ટકા થયું. ૨૦૨૨ માં, ૧૬,૬૧૧ કેદીઓ સાથે, આ આંકડો ૧૧૮ ટકા સુધી પહોંચ્‍યો.

કેદીઓની સંખ્‍યામાં વધારો થવાનો આ ટ્રેન્‍ડ ત્‍યાં અટક્‍યો નહીં. ૨૦૨૩ માં, જેલોમાં કેદીઓની સંખ્‍યા ૧૭,૨૬૫ પર પહોંચી, જેના કારણે કેદનો દર ૧૨૩ ટકા થયો. ૨૦૨૪ માં, આ સંખ્‍યા વધીને ૧૭,૭૬૬ થઈ, જે મંજૂર ક્ષમતાના આશરે ૧૨૬ ટકા છે.

આ ચિંતાજનક પરિસ્‍થિતિ ફક્‍ત ગુજરાત પૂરતી મર્યાદિત નથી; રાષ્ટ્રીય સ્‍તરે સમાન પરિસ્‍થિતિઓ અસ્‍તિત્‍વમાં છે. ગૃહ મંત્રાલયે સંસદમાં માહિતી આપી હતી કે ૩૧ ડિસેમ્‍બર, ૨૦૨૪ સુધીમાં, દેશભરમાં ૬૦૯ જેલો તેમની નિર્ધારિત ક્ષમતા કરતા વધુ કેદીઓ સાથે કાર્યરત હતી.

મંત્રાલયે એ પણ સ્‍પષ્ટ કર્યું કે જેલોનું વહીવટ અને માળખાગત વિસ્‍તરણ સંપૂર્ણપણે રાજ્‍ય સરકારોના અધિકારક્ષેત્રમાં આવે છે. બંધારણ હેઠળ જેલોનું નિર્માણ અને યોગ્‍ય જાળવણી રાજ્‍યનો વિષય છે, અને તેથી, આ દિશામાં પગલાં લેવાની જવાબદારી રાજ્‍યોની છે.