દક્ષિણ અમેરિકાના દેશ કોલંબિયામાં આજે સોમવારે આવેલા શક્તિશાળી ભૂકંપથી ભારે અફરાતફરી મચી ગઈ હતી. યુરોપિયન-મેડિટેરેનિયન સિસ્મોલોજિકલ સેન્ટર (EMSC) અનુસાર, ભૂકંપની શરૂઆતની તીવ્રતા 7.4 નોંધાઈ હતી અને તેનું કેન્દ્ર જમીનની અંદર આશરે 115 કિલોમીટરની ઊંડાઈએ હતું

. બીજી તરફ, કોલંબિયાની જિયોલોજિકલ સર્વિસે ભૂકંપની શરૂઆતની તીવ્રતા 6.7 હોવાનું જણાવ્યું હતું. અલગ-અલગ એજન્સીઓના પ્રારંભિક આંકડામાં આ તફાવત જોવા મળ્યો છે. ભૂકંપના જોરદાર આંચકાથી અનેક વિસ્તારોમાં લોકો ભયભીત થઈ ગયા હતા. લોકો ઘરો અને ઇમારતોમાંથી બહાર નીકળી ખુલ્લા સ્થળોએ પહોંચી ગયા હતા. પ્રાથમિક અહેવાલો અનુસાર, ભૂકંપના કારણે અનેક ઇમારતોને નુકસાન થયું છે અને 20 લોકોનાં મોત થયાની માહિતી સામે આવી છે. જોકે, અસરગ્રસ્ત વિસ્તારોમાં બચાવ અને રાહત કામગીરી ચાલુ હોવાથી જાનહાનિ તથા નુકસાનનો આંકડો બદલાઈ શકે છે.

ભૂકંપનું કેન્દ્ર કોલંબિયાની રાજધાની બોગોટાથી આશરે 400 કિલોમીટર પશ્ચિમમાં આવેલા સાન હોસે ડેલ પાલમાર નજીક હોવાનું જણાવાયું છે. ભૂકંપનું કેન્દ્ર શહેરથી દૂર હોવા છતાં તેના આંચકા બોગોટા સહિત અનેક વિસ્તારોમાં અનુભવાયા હતા. માત્ર કોલંબિયા જ નહીં, પરંતુ પડોશી દેશો વેનેઝુએલા અને ઇક્વાડોરના કેટલાક વિસ્તારોમાં પણ ધરતી ધ્રૂજી હોવાના અહેવાલો મળ્યા હતા. ખાસ કરીને ઊંચી ઇમારતોમાં રહેતા લોકોમાં ગભરાટ જોવા મળ્યો હતો. ભૂકંપના આંચકા અનુભવાતા લોકો સાવચેતીના ભાગરૂપે ઇમારતોની બહાર નીકળી આવ્યા હતા. અનેક સ્થળોએ લોકો રસ્તાઓ અને ખુલ્લા મેદાનોમાં એકઠા થયા હતા.

કોલંબિયાના ચોકો પ્રાંતની રાજધાની ક્વિબડોમાં ભૂકંપની અસર ગંભીર હોવાનું સામે આવ્યું છે. ચોકોની ગવર્નર નુબિયા કેરોલિના કોર્ડોબા-ક્યુરીના જણાવ્યા અનુસાર, ક્વિબડોમાં કેટલાક લોકો ઘાયલ થયા છે અને અનેક ઇમારતોને ભારે નુકસાન થયું છે. સ્થાનિક વહીવટી તંત્ર દ્વારા અસરગ્રસ્ત વિસ્તારોમાં નુકસાનનું મૂલ્યાંકન કરવામાં આવી રહ્યું છે. ઇમારતોમાં તિરાડો, માળખાકીય નુકસાન અને અન્ય નુકસાનની તપાસ કરવામાં આવી રહી છે, કારણ કે શક્તિશાળી ભૂકંપ બાદ ઉપરથી સામાન્ય દેખાતી ઇમારતો પણ અંદરથી નબળી પડી શકે છે. રાહત અને બચાવ ટીમોનું મુખ્ય ધ્યાન હાલમાં ઘાયલો સુધી પહોંચવા, જોખમી ઇમારતોને ઓળખવા અને વધુ નુકસાન અટકાવવા પર છે.

કોલંબિયા ભૂકંપની તીવ્રતાને લઈને 2 અલગ આંકડા સામે આવ્યા છે. EMSCએ શરૂઆતમાં ભૂકંપની તીવ્રતા 7.4 ગણાવી હતી, જ્યારે કોલંબિયાની જિયોલોજિકલ સર્વિસે 6.7 તીવ્રતા નોંધાવી હતી. કોલંબિયાની National Unit for Disaster Risk Management દ્વારા પણ 7.4ની તીવ્રતાનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે, જોકે ભૂકંપની ઊંડાઈ અંગે અલગ આંકડો આપવામાં આવ્યો છે. ભૂકંપ બાદ શરૂઆતની મિનિટો અને કલાકોમાં અલગ-અલગ સિસ્મિક મોનિટરિંગ એજન્સીઓના આંકડામાં થોડો તફાવત આવવો અસામાન્ય નથી. ભૂકંપની તીવ્રતા નક્કી કરવા માટે વિવિધ સિસ્મિક સ્ટેશનો પરથી મળેલા ડેટાનું વિશ્લેષણ કરવામાં આવે છે. સમય જતાં આ ડેટાનું પુનઃવિશ્લેષણ થયા બાદ અંતિમ આંકડામાં ફેરફાર થઈ શકે છે. એટલે શરૂઆતના અહેવાલોમાં 6.7, 7.4 અથવા અન્ય આંકડા જોવા મળે તો તેને અંતિમ આંકડો માનવાને બદલે સત્તાવાર અપડેટની રાહ જોવી જરૂરી બને છે.

કોલંબિયા દક્ષિણ અમેરિકાના એવા દેશોમાં સામેલ છે જ્યાં ભૂકંપની સંભાવના પ્રમાણમાં વધારે છે. તેનું મુખ્ય કારણ દેશની ભૌગોલિક સ્થિતિ છે. પૃથ્વીની ઉપરની સપાટી અનેક મોટી ટેક્ટોનિક પ્લેટોથી બનેલી છે. આ પ્લેટો સતત ખૂબ ધીમા ગતિએ ખસતી રહે છે. જ્યાં 2 પ્લેટો એકબીજા સાથે અથડાય છે, એક પ્લેટ બીજીની નીચે જાય છે અથવા તેમની વચ્ચે ઘર્ષણ થાય છે, ત્યાં ભૂકંપની સ્થિતિ ઊભી થઈ શકે છે. કોલંબિયા અનેક સક્રિય ટેક્ટોનિક માળખાં અને ફોલ્ટ સિસ્ટમની નજીક આવેલું છે. ખાસ કરીને દેશનો એન્ડિયન વિસ્તાર, ઈસ્ટર્ન કોર્ડિલેરાની પૂર્વી તળેટી અને પ્રશાંત મહાસાગર તરફનો વિસ્તાર ભૂકંપની દૃષ્ટિએ વધુ સંવેદનશીલ માનવામાં આવે છે. આ જ કારણસર કોલંબિયામાં ભૂકંપ માટે સતત સિસ્મિક મોનિટરિંગ કરવામાં આવે છે.

ભૂકંપની તીવ્રતા સમજવા માટે માત્ર એક આંકડો પૂરતો નથી. ભૂકંપ કેટલો વિનાશક સાબિત થશે તે તેની ઊંડાઈ, કેન્દ્રથી અંતર, જમીનની રચના, ઇમારતોની ગુણવત્તા અને વસ્તીની ઘનતા જેવા અનેક પરિબળો પર આધાર રાખે છે. 7થી વધુની તીવ્રતાનો ભૂકંપ સામાન્ય રીતે શક્તિશાળી ભૂકંપની શ્રેણીમાં આવે છે અને તેના કારણે માળખાકીય નુકસાન થવાની સંભાવના વધી જાય છે. જો ભૂકંપનું કેન્દ્ર વસાહતોથી નજીક હોય અથવા નબળી બાંધકામવાળી ઇમારતોનો વિસ્તાર હોય, તો જાનમાલનું નુકસાન વધુ થઈ શકે છે. આ ભૂકંપનું કેન્દ્ર પ્રમાણમાં ઊંડાઈએ હોવાના અહેવાલ છે. જોકે, ઊંડાઈ અને નુકસાન વચ્ચેનો સંબંધ સીધો અને સરળ નથી. ભૂકંપના તરંગો કયા પ્રકારની જમીનમાંથી પસાર થાય છે અને અસરગ્રસ્ત વિસ્તારમાં બાંધકામ કેટલું મજબૂત છે તે પણ એટલું જ મહત્વનું છે.

કોલંબિયાનો ભૂકંપનો ઇતિહાસ લાંબો અને ગંભીર રહ્યો છે. દેશના વિવિધ વિસ્તારોમાં ભૂતકાળમાં અનેક મોટા ભૂકંપ આવી ચૂક્યા છે. તેમાંથી 1979માં ટુમાકો નજીક આવેલો શક્તિશાળી ભૂકંપ ખાસ યાદ કરવામાં આવે છે. તેની તીવ્રતા આશરે 8ની હતી અને તેના કારણે ભારે વિનાશ થયો હતો. પ્રશાંત તટ નજીક આવેલા વિસ્તારોમાં ભૂકંપની અસર ખાસ કરીને ગંભીર બની હતી. આવા ભૂકંપોએ કોલંબિયામાં ભૂકંપ પ્રતિરોધક બાંધકામ, આપત્તિ વ્યવસ્થાપન અને તાત્કાલિક બચાવ વ્યવસ્થાને મજબૂત બનાવવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો છે.