પાકિસ્તાનના બલૂચિસ્તાનમાં લાંબા સમયથી ચાલતા સ્વતંત્રતા આંદોલને આજે ૧૧ ઓગસ્ટે ફરી આંતરરાષ્ટ્રીય ધ્યાન ખેંચ્યું છે. બલૂચ નેતા મીર યાર બલૂચે બલૂચ લોકોને ૧૧ ઓગસ્ટને ‘સ્વતંત્રતા દિવસ’ તરીકે ઉજવવા અને બલૂચ ધ્વજ ફરકાવવા અપીલ કરી છે. તેમણે આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદાય સમક્ષ ‘રિપબ્લિક ઓફ બલૂચિસ્તાન’ને માન્યતા આપવાની માગણી પણ પુનરોચ્ચાર કરી છે. જોકે મહત્વની વાત એ છે કે ભારત સહિત કોઈ મોટા દેશે બલૂચિસ્તાનને સ્વતંત્ર રાષ્ટ્ર તરીકે સત્તાવાર માન્યતા આપી નથી.

બલૂચિસ્તાનનો પ્રશ્ન ફરી ચર્ચાના કેન્દ્રમાં આવ્યો છે. બલૂચ સ્વતંત્રતા સમર્થક નેતા મીર યાર બલૂચે વિશ્વભરમાં રહેતા બલૂચ સમુદાયને આજે ૧૧ ઓગસ્ટને ‘બલૂચિસ્તાન સ્વતંત્રતા દિવસ’ તરીકે ઉજવવા, ઘરો, બજારો, દુકાનો, શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ અને જાહેર સ્થળોએ બલૂચ ધ્વજ ફરકાવવા અપીલ કરી છે. તેમના નિવેદનમાં આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદાયને બલૂચિસ્તાનની સ્વતંત્રતા અને સાર્વભૌમત્વને માન્યતા આપવા પણ કહેવામાં આવ્યું છે.

બલૂચ રાષ્ટ્રવાદીઓ ૧૧ ઓગસ્ટ, ૧૯૪૭ને ઐતિહાસિક રીતે મહત્વની તારીખ માને છે. તે સમયના કલાત રાજ્યએ બ્રિટિશ શાસન સમાપ્ત થતી વેળાએ અલગ રાજકીય અસ્તિત્વનો દાવો કર્યો હતો. બાદમાં માર્ચ ૧૯૪૮માં કલાત પાકિસ્તાન સાથે જોડાયું. આ જોડાણ સ્વૈચ્છિક હતું કે દબાણ હેઠળ થયું તે અંગે ઐતિહાસિક અને રાજકીય મતભેદો આજે પણ છે. બલૂચ રાષ્ટ્રવાદી સંગઠનો તેને બળજબરીપૂર્વકનું વિલીનીકરણ ગણાવે છે. આકાશવાણીના અગાઉના અહેવાલમાં પણ બલૂચ સ્વતંત્રતા આંદોલનનાં મૂળ ૧૯૪૭–૪૮ના આ ઘટનાક્રમ સુધી જતાં હોવાનું નોંધાયું છે.

હાલના સમયમાં પાકિસ્તાનના નકશામાં બલૂચિસ્તાન એક પ્રાંત છે અને ત્યાં પાકિસ્તાનની પ્રાંતીય સરકાર, વિધાનસભા તથા સુરક્ષા વ્યવસ્થા કાર્યરત છે. એટલે સોશિયલ મીડિયા પર ‘સ્વતંત્ર દેશ જાહેર થઈ ગયો’ એવો દાવો કાનૂની અને આંતરરાષ્ટ્રીય રીતે હજી પૂર્ણ થયેલી હકીકત નથી. કોઈ પ્રદેશ પોતાને સ્વતંત્ર જાહેર કરે તે અને તેને અન્ય દેશો તથા આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થાઓ દ્વારા રાષ્ટ્ર તરીકે માન્યતા મળે તે બે અલગ બાબતો છે. ભારતે પણ હાલ સુધી ‘રિપબ્લિક ઓફ બલૂચિસ્તાન’ને અલગ સાર્વભૌમ દેશ તરીકે સત્તાવાર માન્યતા આપ્યાનું કોઈ સત્તાવાર નિવેદન સામે આવ્યું નથી.

બલૂચિસ્તાનનું વ્યૂહાત્મક મહત્વ વિશાળ છે. પાકિસ્તાન સરકારના પોતાના સત્તાવાર આંકડા પ્રમાણે તે દેશના કુલ ભૂભાગનો લગભગ ૪૪ ટકા વિસ્તાર ધરાવે છે અને વિસ્તારની દૃષ્ટિએ પાકિસ્તાનનો સૌથી મોટો પ્રાંત છે. તેની પશ્ચિમ સરહદ ઈરાન સાથે, ઉત્તર તરફ અફઘાનિસ્તાન સાથે અને દક્ષિણ તરફ અરબી સમુદ્ર સાથે જોડાયેલી છે.

ખાસ કરીને ગ્વાદર બંદર અને ચીન–પાકિસ્તાન આર્થિક કોરિડોરને કારણે આ પ્રદેશનું મહત્વ વધુ વધ્યું છે. પાકિસ્તાન સરકારના ચીન–પાકિસ્તાન આર્થિક કોરિડોર માટેના સત્તાવાર પોર્ટલમાં ગ્વાદર બંદર, ફ્રી ઝોન, પૂર્વીય બાયપાસ માર્ગ તથા અન્ય વિકાસ યોજનાઓને કોરિડોરના મહત્વપૂર્ણ પ્રોજેક્ટ તરીકે દર્શાવવામાં આવ્યા છે. ગ્વાદર બલૂચિસ્તાન પ્રાંતમાં આવેલું છે.

બલૂચ રાષ્ટ્રવાદી જૂથો લાંબા સમયથી કુદરતી સંપત્તિમાંથી સ્થાનિક લોકોને પૂરતો લાભ ન મળવો, રાજકીય સ્વાયત્તતા, ગાયબ થયેલા લોકો અને સુરક્ષા કાર્યવાહી જેવા મુદ્દાઓ ઉઠાવતા આવ્યા છે. બીજી તરફ પાકિસ્તાન સરકાર સ્વતંત્રતાની માંગ કરનારા સશસ્ત્ર જૂથોની પ્રવૃત્તિઓને રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાનો પ્રશ્ન માને છે. આંતરરાષ્ટ્રીય અહેવાલોમાં પણ બલૂચિસ્તાનમાં સુરક્ષા દળો, સશસ્ત્ર જૂથો અને માનવાધિકાર સંબંધિત આક્ષેપો વચ્ચે વર્ષોથી તણાવ ચાલતો હોવાનું નોંધાયું છે.

શા માટે ૧૧ ઓગસ્ટ?

બલૂચ રાષ્ટ્રવાદીઓના દાવા અનુસાર ૧૧ ઓગસ્ટ, ૧૯૪૭ના દિવસે કલાતે બ્રિટિશ શાસન સમાપ્ત થવાની પૃષ્ઠભૂમિમાં અલગ રાજકીય અસ્તિત્વ જાહેર કર્યું હતું. બલૂચ સ્વતંત્રતા સમર્થકો તેથી આ તારીખને તેમના ઐતિહાસિક ‘સ્વતંત્રતા દિવસ’ સાથે જોડે છે. ત્યારબાદ માર્ચ ૧૯૪૮માં કલાત પાકિસ્તાનમાં જોડાયું હતું. આ ઘટનાના સ્વરૂપ અંગે આજે પણ જુદા જુદા ઐતિહાસિક વર્ણનો છે.

બલૂચિસ્તાન કેમ વ્યૂહાત્મક રીતે અત્યંત મહત્વનું?

બલૂચિસ્તાન પાકિસ્તાનના કુલ ભૂભાગનો લગભગ ૪૪ ટકા વિસ્તાર ધરાવે છે. અહીં અરબી સમુદ્રકાંઠે ગ્વાદર બંદર આવેલું છે. ગ્વાદર અને તેની આસપાસના માર્ગ, બંદર તથા ફ્રી ઝોન પ્રોજેક્ટ ચીન–પાકિસ્તાન આર્થિક કોરિડોરનો મહત્વપૂર્ણ ભાગ છે. પ્રદેશ ઈરાન અને અફઘાનિસ્તાન સાથે પણ સરહદ ધરાવે છે, એટલે તેની રાજકીય અસ્થિરતા પાકિસ્તાન ઉપરાંત ચીન, ઈરાન અને આખા પ્રદેશને અસર કરી શકે છે.

શું બલૂચિસ્તાન આજે સ્વતંત્ર દેશ બની ગયું છે?

ના. બલૂચ નેતાઓ અને સ્વતંત્રતા સમર્થક જૂથો દ્વારા અલગ ‘રિપબ્લિક ઓફ બલૂચિસ્તાન’ની જાહેરાત તથા વૈશ્વિક માન્યતાની માંગ કરવામાં આવી છે, પરંતુ હાલ બલૂચિસ્તાન પાકિસ્તાનનો પ્રાંત જ છે. ત્યાં પાકિસ્તાની પ્રાંતીય શાસન કાર્યરત છે અને કોઈ મોટા દેશ કે સંયુક્ત રાષ્ટ્ર દ્વારા તેને સ્વતંત્ર રાષ્ટ્ર તરીકે સત્તાવાર માન્યતા મળ્યાનો પુરાવો નથી. ભારત તરફથી પણ આવી કોઈ સત્તાવાર માન્યતા જાહેર થઈ નથી. બીજી તરફ પાકિસ્તાનનો સત્તાવાર સ્વતંત્રતા દિવસ ૧૪ ઓગસ્ટ છે અને વર્ષ **૨૦૨૬માં પણ ૧૪ ઓગસ્ટને જાહેર રજા તરીકે નોંધવામાં આવ્યો છે.