રાજકોટ : ભારતને વિશ્વની અવકાશ મહાસત્તાઓની હરોળમાં પહોંચાડવાના સપનાનું બીજ રોપનાર અને ‘ભારતીય અવકાશ કાર્યક્રમના જનક’ તરીકે જાણીતા વિશ્વવિખ્યાત વૈજ્ઞાનિક ડૉ. વિક્રમ અંબાલાલ સારાભાઈની આજે ૧૦૭મી જન્મજયંતિ છે. ૧૨ ઓગસ્ટ, ૧૯૧૯ના રોજ અમદાવાદમાં જન્મેલા આ ગુજરાતી મહામાનવે માત્ર અવકાશ સંશોધન જ નહીં, પરંતુ વિજ્ઞાન, શિક્ષણ, વ્યવસ્થાપન, પરમાણુ ઊર્જા અને સામાજિક વિકાસ માટે અનેક સંસ્થાઓ ઊભી કરીને આધુનિક ભારતના ઘડતરમાં અમીટ છાપ છોડી છે. ભારતીય અવકાશ સંશોધન સંસ્થા પણ તેમને ભારતીય અવકાશ કાર્યક્રમના જનક અને અદ્વિતીય ‘સંસ્થા નિર્માતા’ તરીકે ઓળખાવે છે.

 

૨૮ વર્ષની વયે અમદાવાદમાં સ્થાપી ભૌતિક સંશોધન પ્રયોગશાળા

 

ડૉ. સારાભાઈનો જન્મ અમદાવાદના જાણીતા ઉદ્યોગપતિ અંબાલાલ સારાભાઈ અને સરલાદેવીના પરિવારમાં થયો હતો. પ્રાથમિક અભ્યાસ બાદ તેઓ ઉચ્ચ શિક્ષણ માટે કેમ્બ્રિજ યુનિવર્સિટી ગયા અને ૧૯૪૦માં નેચરલ સાયન્સિસમાં અભ્યાસ પૂર્ણ કર્યો. બીજા વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન ભારત પરત આવી તેમણે બેંગલુરુની ભારતીય વિજ્ઞાન સંસ્થામાં નોબેલ પુરસ્કાર વિજેતા સર સી. વી. રામનના માર્ગદર્શન હેઠળ કોસ્મિક કિરણો પર સંશોધન કર્યું. યુદ્ધ બાદ તેઓ ફરી કેમ્બ્રિજ ગયા અને ૧૯૪૭માં પીએચ.ડી.ની પદવી મેળવી.

 

સ્વતંત્ર ભારત પરત ફર્યા પછી માત્ર ૨૮ વર્ષની વયે ૧૧ નવેમ્બર, ૧૯૪૭ના રોજ અમદાવાદમાં ભૌતિક સંશોધન પ્રયોગશાળાની સ્થાપના કરી. આજે આ પ્રયોગશાળા ભારતના અવકાશ અને ખગોળ વિજ્ઞાનના અગ્રણી સંશોધન કેન્દ્રોમાં સ્થાન ધરાવે છે.

 

૧૯૬૨માં રચાઈ અવકાશ સંશોધન સમિતિ : અહીંથી ઊભું થયું ‘ઈસરો’

 

ભારત જેવા વિકાસશીલ દેશ માટે અવકાશ ટેક્નોલોજીનું શું મહત્વ હોઈ શકે તે ડૉ. સારાભાઈએ દાયકાઓ પહેલાં પારખી લીધું હતું. તેમના દ્રષ્ટિકોણના આધારે ભારત સરકારે ૧૯૬૨માં ભારતીય રાષ્ટ્રીય અવકાશ સંશોધન સમિતિની રચના કરી અને સારાભાઈ તેના અધ્યક્ષ બન્યા. આ જ સમિતિ આગળ જતાં ભારતની અવકાશયાત્રાનો પાયો બની.

 

આ પ્રયાસોને વધુ વિસ્તૃત સ્વરૂપ આપીને ૧૫ ઓગસ્ટ, ૧૯૬૯ના રોજ ભારતીય અવકાશ સંશોધન સંસ્થા—‘ઈસરો’ની રચના કરવામાં આવી. ઈસરોએ અગાઉની અવકાશ સંશોધન સમિતિનું સ્થાન લીધું અને અવકાશ ટેક્નોલોજીને દેશના વિકાસ માટે ઉપયોગમાં લેવાનું વિશાળ મિશન હાથ ધર્યું.

 

થુમ્બામાંથી ઉડ્યું ભારતનું પ્રથમ રોકેટ

 

ડૉ. હોમી જહાંગીર ભાભાના સહયોગથી સારાભાઈએ કેરળના તિરુવનંતપુરમ નજીક થુમ્બા ખાતે ભારતનું પ્રથમ રોકેટ પ્રક્ષેપણ કેન્દ્ર સ્થાપવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી. વિષુવવૃત્તની નજીકનું સ્થાન હોવાથી થુમ્બાની પસંદગી કરવામાં આવી હતી. ત્યાંથી ૨૧ નવેમ્બર, ૧૯૬૩ના રોજ પ્રથમ સાઉન્ડિંગ રોકેટનું સફળ પ્રક્ષેપણ થયું અને ભારતની અવકાશયાત્રાએ ઐતિહાસિક ઉડાન ભરી.

 

આજે ભારત ચંદ્ર અને મંગળ સુધી પહોંચી રહ્યું છે, પરંતુ તેની શરૂઆતના પાયામાં ડૉ. સારાભાઈની દૂરંદેશી અને સંગઠનશક્તિ રહેલી હતી.

 

અવકાશ માત્ર પ્રતિષ્ઠા માટે નહીં, સામાન્ય માણસના જીવન માટે

 

સારાભાઈની વિચારધારાની વિશેષતા એ હતી કે તેઓ અવકાશ ટેક્નોલોજીને માત્ર પ્રતિષ્ઠા કે અન્ય વિકસિત દેશો સાથેની સ્પર્ધાના સાધન તરીકે જોતા નહોતા. તેમના મતે અદ્યતન ટેક્નોલોજીનો ઉપયોગ શિક્ષણ, સંચાર, હવામાન, કૃષિ, કુદરતી સંસાધનો અને સામાન્ય માણસની વાસ્તવિક સમસ્યાઓ ઉકેલવા માટે થવો જોઈએ. આ વિચારધારા જ આગળ જઈને ભારતીય અવકાશ કાર્યક્રમની મૂળભૂત નીતિ બની.

 

તેમણે અમેરિકાની અવકાશ સંસ્થા સાથે કરેલા સંવાદ અને પ્રયાસોનું પરિણામ આગળ જઈને સેટેલાઇટ ઇન્સ્ટ્રક્શનલ ટેલિવિઝન એક્સપેરિમેન્ટ જેવા પ્રયોગોમાં જોવા મળ્યું. આ પ્રયોગ ૧૯૭૫-૭૬માં અમલમાં આવ્યો અને ઉપગ્રહના માધ્યમથી ગ્રામ્ય ભારત સુધી શિક્ષણ પહોંચાડવાની દિશામાં મહત્વનું પગલું સાબિત થયો.

 

‘આર્યભટ્ટ’ના સપનાની પાછળ પણ સારાભાઈ

 

ભારત પોતાનો ઉપગ્રહ બનાવે અને તેને અંતરિક્ષમાં મોકલે તેવી યોજના ડૉ. સારાભાઈએ શરૂ કરાવી હતી. તેમના અવસાન પછી આ પ્રયાસનું પરિણામ આવ્યું અને ૧૯૭૫માં ભારતનો પ્રથમ ઉપગ્રહ ‘આર્યભટ્ટ’ અવકાશમાં પહોંચ્યો.

 

માત્ર વૈજ્ઞાનિક નહીં, અસાધારણ સંસ્થા નિર્માતા

 

ડૉ. વિક્રમ સારાભાઈનું યોગદાન ઈસરો પૂરતું સીમિત નહોતું. તેમણે અનેક મહત્ત્વપૂર્ણ સંસ્થાઓની સ્થાપનામાં અથવા રચનામાં આગવી ભૂમિકા ભજવી. તેમાં ભૌતિક સંશોધન પ્રયોગશાળા, ભારતીય વ્યવસ્થાપન સંસ્થા-અમદાવાદ, કોમ્યુનિટી સાયન્સ સેન્ટર, દર્પણ એકેડેમી ફોર પરફોર્મિંગ આર્ટ્સ, અવકાશ ઉપયોગ કેન્દ્ર તથા અન્ય વૈજ્ઞાનિક અને ટેક્નોલોજીકલ સંસ્થાઓનો સમાવેશ થાય છે. ભારતીય અવકાશ સંશોધન સંસ્થા તેમને દેશના અગ્રગણ્ય ‘ઇન્સ્ટિટ્યુશન બિલ્ડર’ તરીકે બિરદાવે છે.

 

તેઓ ભારતીય પરમાણુ ઊર્જા પંચના અધ્યક્ષ પણ રહ્યા. સત્તાવાર વિગતો પ્રમાણે તેમણે ૧૯૬૬થી ૧૯૭૧ સુધી પરમાણુ ઊર્જા પંચના અધ્યક્ષ તરીકે જવાબદારી સંભાળી હતી.

 

પદ્મભૂષણથી સન્માનિત; મરણોત્તર પદ્મવિભૂષણ

 

વિજ્ઞાન ક્ષેત્રના તેમના અસાધારણ યોગદાન બદલ ડૉ. સારાભાઈને ૧૯૬૨માં શાંતિ સ્વરૂપ ભટનાગર પુરસ્કાર મળ્યો હતો. ત્યારબાદ ભારત સરકારે ૧૯૬૬માં તેમને પદ્મભૂષણથી સન્માનિત કર્યા હતા. ભારત સરકારના સત્તાવાર ગેઝેટમાં પણ ડૉ. વિક્રમ અંબાલાલ સારાભાઈ, ડિરેક્ટર, ભૌતિક સંશોધન પ્રયોગશાળા, અમદાવાદ તરીકે તેમનું નામ પદ્મભૂષણ પ્રાપ્તકર્તાઓમાં નોંધાયેલું છે.

 

તેમના અવસાન પછી ભારત સરકારે ૧૯૭૨માં દેશના બીજા ક્રમના સર્વોચ્ચ નાગરિક સન્માન ‘પદ્મવિભૂષણ’થી મરણોત્તર સન્માનિત કર્યા હતા.

 

માત્ર ૫૨ વર્ષની વયે રાષ્ટ્રે ગુમાવ્યો મહાન દ્રષ્ટા

 

ડૉ. વિક્રમ સારાભાઈનું ૩૦ ડિસેમ્બર, ૧૯૭૧ના રોજ કેરળના કોવાલમ ખાતે માત્ર ૫૨ વર્ષની વયે અવસાન થયું. તેમનું જીવન ભલે ટૂંકું રહ્યું, પરંતુ તેમણે ઊભી કરેલી સંસ્થાઓ અને કલ્પેલા વૈજ્ઞાનિક ભારતનું સ્વપ્ન આજે પણ સતત આગળ વધી રહ્યું છે.

 

તિરુવનંતપુરમનું ભારતનું અગ્રણી રોકેટ સંશોધન કેન્દ્ર આજે ‘વિક્રમ સારાભાઈ અવકાશ કેન્દ્ર’ તરીકે તેમનું નામ ગૌરવપૂર્વક ધારણ કરે છે. એટલું જ નહીં, આંતરરાષ્ટ્રીય ખગોળીય સંઘે ચંદ્રના એક ક્રેટરને પણ ‘સારાભાઈ ક્રેટર’ નામ આપીને આ મહાન ભારતીય વૈજ્ઞાનિકને વૈશ્વિક સ્તરે અમર સન્માન આપ્યું છે.

 

જે ગુજરાતી દ્રષ્ટાએ ભારતને આકાશથી આગળ જોવાનું શીખવ્યું...

 

આજે જ્યારે ભારત ઉપગ્રહ પ્રક્ષેપણ, ચંદ્ર અભિયાન, આંતરગ્રહીય સંશોધન અને અવકાશ ટેક્નોલોજીના ક્ષેત્રે વિશ્વના અગ્રણી દેશોમાં સ્થાન ધરાવે છે ત્યારે તેના મૂળમાં અમદાવાદના આ અસાધારણ વૈજ્ઞાનિકની દ્રષ્ટિ સ્પષ્ટ દેખાય છે. ડૉ. વિક્રમ સારાભાઈએ ભારતને માત્ર રોકેટ બનાવવાનું નહીં, વિજ્ઞાનને રાષ્ટ્ર અને સમાજના વિકાસનું સાધન બનાવવાનું શીખવ્યું.

 

ભારતીય અવકાશ કાર્યક્રમના આ પિતામહની ૧૦૭મી જન્મજયંતિએ સમગ્ર રાષ્ટ્રનું શત શત નમન.