નવી દિલ્હી: તા.13 પશ્ચિમ એશિયામાં વધી રહેલા ભારે તણાવ અને દરિયાઈ માર્ગોમાં સપ્લાય ચેઈન ખોરવાઈ જવાની આશંકાઓ વચ્ચે ભારતની ઊર્જા સુરક્ષા (Energy Security) ને લઈને ચર્ચાઓએ જોર પકડ્યું છે. અહેવાલો મુજબ ભારત તેની કુલ ક્રૂડ ઓઇલ (કચા તેલ) ની જરૂરિયાતના ૮૫ ટકાથી વધુ ભાગ વિદેશોમાંથી આયાત કરે છે. આવી સ્થિતિમાં જો યુદ્ધ કે આંતરરાષ્ટ્રીય કટોકટીના કારણે ઈંધણનો પુરવઠો અટકી જાય, તો તેનો સીધો ફટકો દેશના અર્થતંત્ર, પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવ અને ફુગાવા (મોંઘવારી) પર પડે છે. તાજેતરમાં સંસદીય સ્થાયી સમિતિએ સરકારને પોતાના સ્ટ્રેટેજિક પેટ્રોલિયમ રિઝર્વ પ્રોજેક્ટ્સ ઝડપી બનાવવાની સખત ભલામણ કરી છે.

શું ભારતમાં ખરેખર માત્ર ૯ દિવસનું જ તેલ બચ્યું છે? આ ગણતરીને વિગતવાર સમજવી જરૂરી છે. ભારત પાસે હાલમાં ઈન્ડિયન સ્ટ્રેટેજિક પેટ્રોલિયમ રિઝર્વ લિમિટેડ (ISPRL) હેઠળ આંધ્રપ્રદેશના વિશાખાપટ્ટનમ તથા કર્ણાટકના મંગલોર અને પાદુરમાં ભુગર્ભ ગુફાઓ (અંડરગ્રાઉન્ડ કેવર્ન્સ) માં ૫.૩૩ મિલિયન મેટ્રિક ટન (MT) નો વ્યૂહાત્મક ક્રૂડ ઓઇલ ભંડાર સંગ્રહિત છે. જો બધી જ આયાત એકસાથે બંધ થઈ જાય, તો આ ગુપ્ત વ્યૂહાત્મક ભંડાર એકલો જ દેશની જરૂરિયાતને આશરે ૯.૫ દિવસ સુધી ચલાવી શકે છે.

જોકે, આ દેશનો કુલ સ્ટોક નથી. આ વ્યૂહાત્મક ભંડાર સિવાય ભારતની સરકારી અને ખાનગી તેલ રિફાઇનરીઓ, ટેન્કરો અને સપ્લાય ચેઇન પાસે વધારાનો વિશાળ વ્યાપારી (Commercial) સ્ટોક ઉપલબ્ધ હોય છે. પેટ્રોલિયમ મંત્રાલયના અધિકૃત ડેટા અનુસાર, તેલ કંપનીઓ પાસે રહેલો આ કોમર્શિયલ સ્ટોક દેશની ઈંધણની જરૂરિયાતને વધારાના ૬૪.૫ દિવસ સુધી પૂરી કરી શકે છે. એટલે કે, વ્યૂહાત્મક અનામત (૯.૫ દિવસ) અને વ્યાપારી સ્ટોક (૬૪.૫ દિવસ) ભેગા મળીને ભારત પાસે કુલ ૭૪ દિવસ સુધીનો મજબૂત ઓઇલ બફર સ્ટોક હાજર છે.

૭૪ દિવસનો સ્ટોક હોવા છતાં ભારત સરકાર તેને ઝડપથી વધારવા માટે આક્રમક રીતે કામ કરી રહી છે. ઇન્ટરનેશનલ એનર્જી એજન્સી (IEA) ના વૈશ્વિક ધોરણો મુજબ દરેક દેશ પાસે ઓછામાં ઓછો ૯૦ દિવસનો ક્રૂડ ઓઇલ રિઝર્વ હોવો જ જોઈએ. ખાસ કરીને હોર્મુઝની સામુદ્રધુની (Strait of Hormuz) જેવા સંવેદનશીલ દરિયાઈ માર્ગો પર કોઈ સંકટ આવે ત્યારે આ અનામત ભંડાર દેશમાં ઈંધણની અછત સર્જાવા દેતો નથી અને સ્થાનિક બજારને સુરક્ષિત રાખે છે. આથી જ સંસદીય સમિતિએ જમીન મંજૂરીઓ, બજેટનો ઉપયોગ અને ટેન્ડર પ્રક્રિયાઓ ઝડપી બનાવી દેશની સંગ્રહ ક્ષમતા ક્ષમતા તાકીદે વધારવા સૂચન કર્યું છે.