ઢાકા :બાંગ્લાદેશમાં ગેસ અને વીજળીની તીવ્ર અછતે જનજીવન, ઉદ્યોગ-ધંધા અને વેપારને ભારે અસર કરી છે. વીજળી બચાવવા સરકારે દેશભરની દુકાનો, બજારો અને શોપિંગ મોલ માટે સવારે ૧૧થી રાત્રે ૮ વાગ્યા સુધીનો સમય નક્કી કર્યો છે. રાત્રે ૭ વાગ્યા પછી પ્રકાશિત હોર્ડિંગ-બિલબોર્ડ બંધ કરવા પણ સૂચના આપવામાં આવી છે. હોસ્પિટલ, ફાર્મસી અને જરૂરી ખાદ્યસેવા જેવી કેટલીક સેવાઓને છૂટ આપવામાં આવી છે.
બાંગ્લાદેશ પાવર ડેવલપમેન્ટ બોર્ડ અને પાવર ગ્રીડના આંકડા મુજબ છેલ્લા કેટલાક દિવસોથી પીક સમયે લોડશેડિંગ સતત ૩,૦૦૦ મેગાવોટથી ઉપર નોંધાઈ રહ્યું છે. ૧૦ ઓગસ્ટે લોડશેડિંગ ૩,૭૫૭ મેગાવોટ સુધી પહોંચ્યું હતું, જે તાજેતરના સમયનો અત્યંત ઊંચો આંકડો છે. ૧૧ ઓગસ્ટની મધરાતે દેશભરમાં લગભગ ૩,૫૯૨ મેગાવોટનો વીજઘાટ નોંધાયો હતો અને તેમાં ગ્રામ્ય વીજ વિતરણ વિસ્તારોનો હિસ્સો ૩,૦૩૪ મેગાવોટ હતો.
ગામડાંમાં સૌથી વધુ મુશ્કેલી
ઢાકાના કેટલાક વિસ્તારોમાં માંગ પ્રમાણે વીજળી પૂરી પાડવાનો પ્રયાસ થઈ રહ્યો છે, પરંતુ ગ્રામ્ય બાંગ્લાદેશ સૌથી વધુ અસરગ્રસ્ત છે. સ્થાનિક અહેવાલો અનુસાર અનેક જિલ્લાઓમાં રોજ ૬થી ૧૦ કલાક સુધી વીજળી જતી રહે છે. કેટલાક રાજકીય અને સોશિયલ મીડિયા અહેવાલોમાં ૧૬ કલાક સુધીના વીજકાપનો દાવો કરવામાં આવ્યો છે, પરંતુ દેશવ્યાપી સત્તાવાર સરેરાશ તરીકે ૧૬ કલાકની પુષ્ટિ ઉપલબ્ધ નથી. તેથી “સમગ્ર બાંગ્લાદેશમાં ૧૬ કલાક અંધારપટ” એવું કહેવું યોગ્ય નહીં ગણાય.
ગેસની માંગ ૩.૮ અબજ ઘનફૂટ, પુરવઠો માત્ર ૨.૦૩ અબજ ઘનફૂટ
વીજસંકટનું સૌથી મોટું કારણ કુદરતી ગેસ અને આયાતી એલએનજીની અછત છે. બાંગ્લાદેશની રોજિંદી ગેસ માંગ લગભગ ૩.૮ અબજ ઘનફૂટ છે. સામાન્ય સ્થિતિમાં પણ લગભગ ૨.૭ અબજ ઘનફૂટ જેટલો જ પુરવઠો થાય છે, પરંતુ હાલ સ્થિતિ વધુ ખરાબ થઈ છે. બુધવારે કુલ ગેસ પુરવઠો ઘટીને આશરે ૨.૦૩ અબજ ઘનફૂટ રહી ગયો હતો.
મહેશખાલી ખાતે અમેરિકન કંપની એક્સેલરેટ એનર્જીનું તરતું એલએનજી ટર્મિનલ ૨૧ જુલાઈની આગ બાદ ગંભીર રીતે અસરગ્રસ્ત થયું હતું. ટર્મિનલ સામાન્ય રીતે રોજ લગભગ ૫૦૦થી ૫૫૦ મિલિયન ઘનફૂટ એલએનજી ગેસીકૃત કરી શકે છે. એક યુનિટ ફરી શરૂ થતાં થોડો પુરવઠો પાછો મળ્યો છે, પરંતુ સંપૂર્ણ ક્ષમતા હજી પુનઃસ્થાપિત થઈ નથી.
બીજી તરફ સમિટના તરતા એલએનજી ટર્મિનલને દરિયામાં ખરાબ હવામાનને કારણે નવા જહાજમાંથી એલએનજી ઉતારવામાં મુશ્કેલી થતાં તેનો પુરવઠો પણ એક તબક્કે લગભગ ૧૦૦ મિલિયન ઘનફૂટ પ્રતિદિન સુધી ઘટ્યો હતો.
ઈરાન સંકટ અને વૈશ્વિક એલએનજી બજારનો પણ માર
મધ્યપૂર્વ અને ઈરાન સાથે જોડાયેલી તંગદિલીએ વૈશ્વિક ઇંધણ તથા એલએનજી બજારમાં ભાવ અને પુરવઠા અંગે અનિશ્ચિતતા વધારી છે. બાંગ્લાદેશ સ્થાનિક ગેસ ઉત્પાદન ઘટતાં આયાતી એલએનજી પર વધુ આધારિત બન્યું હોવાથી વૈશ્વિક પુરવઠામાં થતી ખલેલ તેની વીજવ્યવસ્થા ઉપર સીધી અસર કરે છે.
દેશમાં વપરાતી કુલ ઊર્જાનો ૬૫ ટકાથી વધુ હિસ્સો આયાત ઉપર આધારિત હોવાના અહેવાલો છે. આ કારણે આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ભાવવધારો અથવા પુરવઠામાં ખલેલ બાંગ્લાદેશ માટે ઝડપથી સંકટમાં ફેરવાઈ જાય છે.
ક્ષમતા ૩૩,૦૯૨ મેગાવોટ છતાં વીજળી કેમ નથી?
બાંગ્લાદેશ પાસે કાગળ ઉપર કુલ સ્થાપિત વીજઉત્પાદન ક્ષમતા આશરે ૩૩,૦૯૨ મેગાવોટ છે. બાંગ્લાદેશ પાવર ડેવલપમેન્ટ બોર્ડના સત્તાવાર આંકડા મુજબ ૨૦ મે, ૨૦૨૬ના રોજ અત્યાર સુધીની સર્વોચ્ચ પૂરી કરાયેલી માંગ લગભગ ૧૭,૨૦૧ મેગાવોટ રહી હતી. ચાલુ ઉનાળામાં પીક માંગ ૧૭,૦૦૦થી ૧૮,૫૦૦ મેગાવોટ વચ્ચે રહેવાનો અંદાજ મૂકાયો હતો.
આમ છતાં દરેક પ્લાન્ટ સંપૂર્ણ ક્ષમતાએ ચાલી શકે એવી સ્થિતિ નથી. ગેસની અછત, કોલસો અને પ્રવાહી ઇંધણનો ખર્ચ, આયાતી પુરવઠાની અનિશ્ચિતતા તથા કેટલાક પ્લાન્ટની ઉપલબ્ધતા જેવા કારણોથી હજારો મેગાવોટ સ્થાપિત ક્ષમતા ઉપયોગમાં લઈ શકાતી નથી. ગેસ આધારિત પ્લાન્ટોમાંથી મોટો હિસ્સો જરૂરી ગેસ ન મળતાં ઓછી ક્ષમતાએ ચાલે છે.
ભારતના અદાણી ગોડ્ડા પ્લાન્ટથી મળતી વીજળીમાં પણ ઘટાડો
ભારતના ઝારખંડના ગોડ્ડા ખાતેનો અદાણી પાવર પ્લાન્ટ બાંગ્લાદેશને સામાન્ય રીતે ૧,૪૦૦ મેગાવોટથી વધુ વીજળી પૂરી પાડે છે, પરંતુ તાજેતરમાં પુરવઠો લગભગ ૯૦૦થી ૧,૦૦૦ મેગાવોટ આસપાસ રહ્યો હોવાનું બાંગ્લાદેશી અહેવાલોમાં જણાવાયું છે. એક અહેવાલ મુજબ ભારે વરસાદ દરમિયાન પરિવહન થતો કોલસો ભીનો થવાથી પ્લાન્ટને સંપૂર્ણ ક્ષમતાએ ચલાવવામાં મુશ્કેલી પડી હતી.
 ઉપલબ્ધ તાજા અહેવાલોમાં હાલનો ઘટાડો ગોડ્ડા પ્લાન્ટમાં નવી ટેકનિકલ ખામીના કારણે થયો હોવાનું સર્વત્ર પુષ્ટિ પામતું નથી. કેટલાક અહેવાલો અદાણી સપ્લાયમાં ઘટાડો દર્શાવે છે, જ્યારે તાજેતરના વિશ્વસનીય બાંગ્લાદેશી અહેવાલમાં ભીના કોલસાને કારણ તરીકે દર્શાવવામાં આવ્યું છે. તેથી “ટેકનિકલ ખામીથી જ અદાણીનો પુરવઠો ઘટ્યો” એવી વાત અત્યારે  યોગ્ય નથી.
અંધારપટથી લોકોમાં રોષ : પાવર સબસ્ટેશનો માટે પોલીસ સુરક્ષા માગી
લાંબા વીજકાપથી અનેક વિસ્તારોમાં લોકોમાં અસંતોષ વધતાં વીજ વિતરણ કંપનીઓએ પોલીસ સુરક્ષા માગવાની સ્થિતિ ઊભી થઈ છે. ગ્રામ્ય વીજળી સાથે સંકળાયેલી સંસ્થાએ દેશની ૮૦ ગ્રામ્ય વીજ સહકારી સંસ્થાઓના સબસ્ટેશન અને કચેરીઓમાં સુરક્ષા વધારવા પોલીસ તંત્રને વિનંતી કરી છે. કેટલાક સ્થળે વીજ સુવિધાઓ ઉપર હુમલાની ઘટનાઓના અહેવાલ બાદ આ પગલું લેવાયું છે.
એક નજરે સંકટ
* સ્થાપિત કુલ વીજ ક્ષમતા : ૩૩,૦૯૨ મેગાવોટ
* ઉનાળાની અંદાજિત પીક માંગ : ૧૭,૦૦૦થી ૧૮,૫૦૦ મેગાવોટ
* તાજેતરનું સર્વોચ્ચ લોડશેડિંગ : ૩,૭૫૭ મેગાવોટ
* દૈનિક ગેસ માંગ : લગભગ ૩.૮ અબજ ઘનફૂટ
* તાજેતરનો ગેસ પુરવઠો : લગભગ ૨.૦૩ અબજ ઘનફૂટ
* દુકાનો-મોલ : સવારે ૧૧થી રાત્રે ૮ સુધી
* પ્રકાશિત બિલબોર્ડ : રાત્રે ૭ પછી બંધ
* ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં અનેક સ્થળે : ૬થી ૧૦ કલાક વીજકાપ
સરકારનું કહેવું છે કે એલએનજી ટર્મિનલની કામગીરી પુનઃસ્થાપિત થતાં અને હવામાન સુધરી સમુદ્રમાં એલએનજી ઉતારવાની પ્રક્રિયા સામાન્ય બનતાં ગેસ પુરવઠો ધીમે ધીમે વધારી શકાય છે. જોકે આયાત ઉપર ઊંચી નિર્ભરતા અને હાલના પુરવઠા-માંગના મોટા અંતરને જોતાં વીજસંકટ તાત્કાલિક સંપૂર્ણપણે દૂર થવાની શક્યતા ઓછી હોવાનું ઊર્જા ક્ષેત્રના નિષ્ણાતો માની રહ્યા છે