મધુબની : સામાન્ય રીતે લોકો માલસામાન કે મુસાફરી માટે હોટલ અને ટિકિટોનું એડવાન્સ બુકિંગ કરાવતા હોય છે, પરંતુ બિહારના મધુબની જિલ્લામાં મખાનાના વેપાર સાથે જોડાયેલી એક એવી પરંપરા છે જ્યાં આખેઆખા માણસો અને પરિવારોનું મહિનાઓ અગાઉથી બુકિંગ થઈ જાય છે. મખાનાની સીઝન શરૂ થતાં જ વેપારીઓ મજૂર પરિવારોને અન્ય કોઈ પાસે જતા અટકાવવા માટે ૬ મહિના અગાઉથી મોટું એડવાન્સ નાણાકીય ભંડોળ ચૂકવીને તેમને પોતાની સાથે બાંધી લે છે.

મખાનાની મોસમ એટલે કે ઓગસ્ટથી નવેમ્બર સુધીના લગભગ ચાર મહિના દરમિયાન મધુબનીના સપ્તા સહિતના વિસ્તારોમાંથી અનેક ગરીબ પરિવારો પોતાના મૂળ ગામડાં અને ઘરો છોડીને મીનાગાછી જેવા મખાના પ્રોસેસિંગ સેન્ટરો પર આવીને વસે છે. વેપારીઓ દ્વારા આ પરિવારો માટે માટીના કાચા મકાનો, પાણી, વાસણો, પથારી અને રહેવા-જમવાની તમામ સુવિધાઓ પૂરી પાડવામાં આવે છે. પોતાના ઘરે કોઈ સંભાળનાર ન હોવાથી આ પરિવારો બાળકો, વડીલો અને તેમના પાલતુ પ્રાણીઓ જેવાં કે બકરાં અને મરઘાંઓને પણ પોતાની સાથે જ લઈ આવે છે.

આ પરિવારોની દિનચર્યા અત્યંત આકરી અને પડકારજનક હોય છે. અહીં દિવસની શરુઆત સવારે નહીં પરંતુ મધ્યરાત્રિએ ૨ વાગ્યાથી થાય છે. સ્થાનિક મહિલા રેખા દેવી જણાવે છે કે, રાત્રે ૨ વાગ્યે ઊઠીને ચૂલા પર માટીનું લીંપણ કરી આગ પ્રગટાવવામાં આવે છે. ત્યારબાદ મખાના શેકવા, તેને ફોડવા અને છટણી કરવાની ૮ થી ૧૦ કલાકની સખત મહેનત શરૂ થાય છે. પુરુષો અને અન્ય સભ્યો મખાનાની મુખ્ય પ્રક્રિયા સંભાળે છે, જ્યારે ઘરની પુત્રવધૂઓ રસોઈ બનાવે છે અને બાળકો પાલતુ પ્રાણીઓની સંભાળ રાખે છે.

ચાર મહિના સુધી સતત કામ કર્યા બાદ શિયાળાની શરુઆતમાં જ્યારે મખાનાની સીઝન પૂર્ણ થાય છે, ત્યારે વેપારી તમામ હિસાબ કરીને પરિવારને તેમની મહેનતાણું સોંપે છે. આ આકરી મહેનત અને ચાર મહિના સુધી ઘર છોડવાની લાચારી છતાં, મખાનાનો આ વ્યવસાય આ ગરીબ પરિવારો માટે રોજીરોટીનો મુખ્ય અને ભરોસાપાત્ર સ્ત્રોત બની રહ્યો છે.