મુંબઈ,તા.૧૯: ડિજિટલ ચુકવણીના વધતા ઉપયોગ વચ્‍ચે વ્‍યક્‍તિગત વ્‍યવહારોમાં રોકડનો હિસ્‍સો ઘટી રહ્યો છે, પરંતુ પરિભ્રમણમાં રોકડનું પ્રમાણ બે આંકડાના દરે વધી રહ્યું છે. રિઝર્વ બેંક ઓફ ઇન્‍ડિયા (RBI) ના ડેપ્‍યુટી ગવર્નર શિરીષ ચંદ્ર મુર્મુએ જણાવ્‍યું હતું કે આનાથી ભવિષ્‍યની રોકડ માંગની આગાહી કરવી મુશ્‍કેલ બની છે, પરંતુ બેંકનોટ ઉત્‍પાદન અને વિતરણ ક્ષમતા માટે RBI ની યોજના પણ જાટિલ બની છે.

મુર્મુએ કહ્યું, છેલ્‍લા દાયકામાં ભારતમાં ડિજિટલ ચુકવણીનો સ્‍વીકાર ક્રાંતિકારી રહ્યો છે. પરંતુ ચલણમાં રોકડની માત્રામાં કોઈ ઘટાડો થયો નથી. આ ખાસ કરીને ગ્રામીણ અને શહેરી વિસ્‍તારોમાં, ઓછી આવક ધરાવતા વ્‍યક્‍તિઓ, વૃદ્ધો અને નાના વ્‍યવસાયોમાં સ્‍પષ્ટ છે.

મુર્મુએ સમજાવ્‍યું કે છેલ્‍લા કેટલાક વર્ષોમાં, RBI એ છ મૂલ્‍યવર્ગમાં વાર્ષિક ૨૮ થી ૩૦ અબજ નોટો છાપી છે અને વાર્ષિક આશરે ૨૧ અબજ નોટોનો નિકાલ કર્યો છે. હાલમાં, દેશમાં ૧૭૬ અબજ નોટો ચલણમાં છે. ગયા વર્ષના અંતમાં, આશરે ૫૬ અબજ ડોલરની નોટો અને ૩૦ અબજ યુરોની નોટો ચલણમાં હતી. તેમણે સમજાવ્‍યું કે ભારતમાં આ આંકડો આંશિક રીતે ઓછા મૂલ્‍યની નોટોના ઉપયોગને કારણે છે. આનો અર્થ એ છે કે સમાન મૂલ્‍યના વ્‍યવહારો માટે વધુ નોટો વિનિમય કરવામાં આવે છે.

તેમ છતાં, આ તમને (RBI) દ્વારા દરરોજ હાથ ધરવામાં આવતી લોજિસ્‍ટિક્‍સના સ્‍કેલનો ખ્‍યાલ આપે છે,ઙ્ઘ મુર્મુએ જકાર્તામાં બેંક ઇન્‍ડોનેશિયા દ્વારા આયોજિત વૈશ્વિક રોકડ વ્‍યવસ્‍થાપન પરના એક કાર્યક્રમમાં કહ્યું. તેમણે એમ પણ કહ્યું કે RBI બેંકનોટની ટકાઉપણું વધારવાના રસ્‍તાઓ પર વિચાર કરી રહી છે. આમાં સબસ્‍ટ્રેટ પર સપાટીના આવરણ અને ઓછી મૂલ્‍યની નોટો માટે પોલિમર નોટો જેવા પગલાં શામેલ છે.

ભારત સરકારે ફિલ્‍ડ ટ્રાયલ માટે રૂ.૧૦ અને રૂ.૨૦ મૂલ્‍યની ૧ અબજ પોલિમર નોટો રજૂ કરવાની મંજૂરી આપી છે. જો ફિલ્‍ડ ટ્રાયલ અને ઓપરેશનલ મૂલ્‍યાંકનના પરિણામો સંતોષકારક રહેશે, તો RBI નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૮ થી શરૂ કરીને ટ્રાયલ ધોરણે પોલિમર નોટો ચલણમાં રજૂ કરવાની યોજના ધરાવે છે.

સેન્‍ટ્રલ બેંકે પોલિમર સબસ્‍ટ્રેટની ખરીદી માટે ટેન્‍ડર પ્રક્રિયા શરૂ કરી છે. જોકે, મોટા પાયે જારી કરવાનો નિર્ણય લેતા પહેલા RBI ભારતીય વાતાવરણ અને ઉપયોગની પરિસ્‍થિતિઓ હેઠળ આ નોટોનું પરીક્ષણ કરશે. RBI તેના વિતરણ નેટવર્કને ઑપ્‍ટિમાઇઝ કરીને અને બેંકનોટ રિબેટ માટે નિકાલ પ્રક્રિયામાં સુધારો કરીને રોકડ ચક્રના કાર્બન ફૂટપ્રિન્‍ટને ઘટાડવા માટે પણ કામ કરી રહી છે.

મુર્મુએ કહ્યું કે ડિજિટલ ચુકવણીમાં વધારો થયો હોવા છતાં, રોકડ વ્‍યવસ્‍થાપન કેન્‍દ્રીય બેંકો માટે એક મુખ્‍ય જવાબદારી રહે છે. આ ભૌતિક ચલણમાં જાહેર વિશ્વાસ જાળવવાના મહત્‍વને પ્રકાશિત કરે છે. તેમણે કહ્યું, હું તમને કહેવા માંગુ છું કે ભારતીય અર્થતંત્રમાં રોકડ વ્‍યવહારનું એક મુખ્‍ય માધ્‍યમ છે. દેશની નાણાકીય સાર્વભૌમત્‍વ જાળવવા માટે સ્‍વચ્‍છ ચલણ, સુરક્ષિત લોજિસ્‍ટિક્‍સ અને નાણાકીય વ્‍યવસ્‍થામાં જાહેર વિશ્વાસ જરૂરી છે.