નવી દિલ્‍હી તા.૧૯: ચૂંટણીઓ નજીક આવતાની સાથે, રેલીઓ, પોસ્‍ટરો, પ્રચાર અને ઉમેદવારોની તૈયારીઓ સાથે, બીજો એક વિષય ધ્‍યાન પર આવે છેઃ અને તે છે ચૂંટણીમાં પૈસાનો ઉપયોગ. પ્રશ્ન ફક્‍ત ઉમેદવારો કેટલા પૈસા ખર્ચ કરે છે તે જ નથી, પરંતુ ચૂંટણી દરમિયાન કેટલા પૈસા જપ્ત કરવામાં આવે છે જેનો ઉપયોગ મતદારોને પ્રભાવિત કરવા અથવા ચૂંટણી નિયમોનું ઉલ્‍લંઘન કરવા માટે થતો હોવાની શંકા છે. આ મુદ્દા પર, ચૂંટણી પંચે ૨૦૧૯ અને ૨૦૨૪ ની લોકસભા ચૂંટણીઓ તેમજ ૨૦૧૯ અને ૨૦૨૫ વચ્‍ચે યોજાયેલી વિધાનસભા ચૂંટણીઓનો ડેટા સુપ્રીમ કોર્ટ સમક્ષ રજૂ કર્યો હતો.

આ ડેટામાં FIR, તપાસ, કેસ બંધ કરવા, નિર્દોષ છૂટકારો અને દોષિત ઠેરવવાની માહિતી શામેલ છે. સૌથી નોંધપાત્ર વાત એ છે કે, ૨૦૧૯ અને ૨૦૨૪ ની લોકસભા ચૂંટણીઓમાં સૌથી વધુ FIR ધરાવતા રાજ્‍યોની યાદીમાં ગુજરાત ટોચ પર હતું. ૨૦૧૯ માં, ગુજરાતમાં ૩૫,૧૪૪ FIR નોંધાયા હતા, જ્‍યારે ૨૦૨૪ માં, આ સંખ્‍યા વધીને ૫૨,૮૨૦ થઈ ગઈ. આ પછી, મહારાષ્ટ્ર, પﾍમિ બંગાળ, ઉત્તર પ્રદેશ અને તેલંગાણા જેવા રાજ્‍યો પણ વિવિધ ચૂંટણીઓમાં ઉચ્‍ચ ક્રમે રહ્યા.

એફઆઈઆરની સંખ્‍યા સીધી રીતે કાળા નાણાંના ખર્ચ સાથે સંકળાયેલી નથી. એફઆઈઆર વિવિધ ચૂંટણી ગુનાઓ સાથે સંબંધિત હોઈ શકે છે. તેમ છતાં, આ આંકડા દર્શાવે છે કે કયા રાજ્‍યો અને ચૂંટણીઓમાં ચૂંટણીલક્ષી ગેરરીતિના સૌથી વધુ કેસ જોવા મળ્‍યા. ૨૦૨૪ની લોકસભા ચૂંટણીમાં, દેશભરમાં ૩૮૭,૪૩૦ એફઆઈઆર નોંધાઈ હતી. આમાંથી, ૧૬૬,૦૪૪ કેસોમાં દોષિત ઠેરવવામાં આવ્‍યા હતા, જ્‍યારે ૧૦૬,૮૪૧ કેસોમાં ટ્રાયલ બાકી હતી.

૨૦૧૯ની લોકસભા ચૂંટણીમાં, કુલ ૧૪૪,૦૩૦ એફઆઈઆર નોંધાઈ હતી, જેમાંથી ૩૭,૨૧૫ કેસોમાં દોષિત ઠેરવવામાં આવ્‍યા હતા, અને ૪૪,૩૮૭ કેસોમાં ટ્રાયલ બાકી હતી. વિધાનસભા ચૂંટણીઓ અંગે, ૨૦૧૯ અને ૨૦૨૫ વચ્‍ચે ૨૦૧,૮૯૪ FIR નોંધાઈ હતી. આમાંથી ૪૦,૧૫૫ કેસોમાં દોષિત ઠેરવવામાં આવ્‍યા હતા, અને ૭૯,૧૪૮ હજુ પણ ટ્રાયલ હેઠળ હતા. આ આંકડાઓને ધ્‍યાનમાં રાખીને, સુપ્રીમ કોર્ટે ચૂંટણી સંબંધિત કેસોનો ઝડપી નિકાલ કરવાનો અને ચૂંટણી ગુનાઓ સામે કાર્યવાહી મજબૂત બનાવવાનો નિર્દેશ આપ્‍યો છે.

ગુજરાતઃ ૨૦૧૯ની લોકસભા ચૂંટણીમાં ૩૫,૧૪૪ FIR અને ૨૦૨૪માં ૫૨,૮૨૦ FIR .

મહારાષ્ટ્રઃ ૨૦૨૪ની લોકસભા ચૂંટણીમાં ૨૯,૫૪૫ FIR નોંધાઈ હતી.

પﾍમિ બંગાળઃ ૨૦૨૪ની લોકસભા ચૂંટણીમાં ૨૭,૪૬૧ FIR નોંધાઈ હતી.

ઉત્તર પ્રદેશઃ ૨૦૧૯માં ૧૯,૨૦૯ અને ૨૦૨૪માં ૨૩,૬૪૫ એફઆઈઆર નોંધાઈ હતી.

તેલંગાણાઃ ૨૦૨૩ની વિધાનસભા ચૂંટણીમાં સૌથી વધુ ૩૩,૪૯૬ એફઆઈઆર નોંધાઈ હતી.

૨૦૧૯ની લોકસભા ચૂંટણીમાં સૌથી વધુ કેસ ક્‍યાં નોંધાયા હતા? ૨૦૧૯ની લોકસભા ચૂંટણીમાં, ગુજરાત ૩૫,૧૪૪ એફઆઈઆર સાથે ટોચ પર હતું. આ પછી ઉત્તર પ્રદેશ ૧૯,૨૦૯, મહારાષ્ટ્ર ૧૮,૯૨૮ અને પﾍમિ બંગાળ ૧૭,૪૯૩ એફઆઈઆર સાથે બીજા ક્રમે હતું. રાજસ્‍થાનમાં ૮,૬૫૨, તેલંગાણામાં ૮,૫૫૦ અને આંધ્રપ્રદેશમાં ૬,૪૮૯ એફઆઈઆર નોંધાઈ હતી. તમિલનાડુમાં ૫,૧૦૬, પંજાબમાં ૪,૮૬૯ અને કર્ણાટકમાં ૪,૬૦૯ એફઆઈઆર નોંધાઈ હતી. પરિણામે, ૨૦૧૯ ના ડેટામાં, ગુજરાત, ત્‍યારબાદ ઉત્તર પ્રદેશ, મહારાષ્ટ્ર અને પﾍમિ બંગાળમાં ચૂંટણી ગુનાઓ સંબંધિત સૌથી વધુ કેસ નોંધાયા હતા.

૨૦૨૪ ની લોકસભા ચૂંટણી માટે ચિત્ર યથાવત રહ્યું ગુજરાતમાં ૫૨,૮૨૦ જ્‍ત્‍ય્‍ નોંધાયા, જે ૨૦૧૯ કરતા નોંધપાત્ર વધારો દર્શાવે છે. આ પછી મહારાષ્ટ્રમાં ૨૯,૫૪૫, પﾍમિ બંગાળમાં ૨૭,૪૬૧ અને ઉત્તર પ્રદેશમાં ૨૩,૬૪૫ કેસ નોંધાયા. તેલંગાણામાં ૨૩,૦૮૭, રાજસ્‍થાનમાં ૧૨,૭૪૬, કર્ણાટકમાં ૭,૫૮૮ અને તમિલનાડુમાં ૫,૯૪૮ કેસ નોંધાયા. આંધ્રપ્રદેશમાં ૫,૦૪૩ FIR નોંધાયા.

વિધાનસભા ચૂંટણીના ડેટા પર નજર કરીએ તો, ૨૦૧૯ અને ૨૦૨૫ ની વચ્‍ચે, તેલંગાણાની ૨૦૨૩ ની વિધાનસભા ચૂંટણીમાં સૌથી વધુ ૩૩,૪૯૬ FIR નોંધાયા હતા. આ પછી ગુજરાતની ૨૦૨૨ વિધાનસભા ચૂંટણીમાં ૩૦,૨૫૩, મહારાષ્ટ્રની ૨૦૨૪ ચૂંટણીમાં ૨૬,૩૦૨, પﾍમિ બંગાળની ૨૦૨૧ ચૂંટણીમાં ૨૫,૦૬૧ અને ઉત્તર પ્રદેશની ૨૦૨૨ ચૂંટણીમાં ૨૦,૯૯૪ એફઆઈઆર નોંધાઈ હતી. મહારાષ્ટ્રની ૨૦૧૯ વિધાનસભા ચૂંટણીમાં ૧૨,૪૬૪ એફઆઈઆર નોંધાઈ હતી.

૨૦૨૪ લોકસભા ચૂંટણી સંબંધિત ૩૮૭,૪૩૦ કેસમાંથી, ૧૬૬,૦૪૪ કેસમાં દોષિત ઠેરવવામાં આવ્‍યા, ૭૬,૯૮૭ બંધ કરવામાં આવ્‍યા, ૨૪,૯૫૦ નિર્દોષ જાહેર કરવામાં આવ્‍યા, અને ૧૦૬,૮૪૧ કેસ હજુ પણ ટ્રાયલ હેઠળ છે. ૨૦૧૯ માં, ૩૭,૨૧૫ કેસમાં દોષિત ઠેરવવામાં આવ્‍યા, ૨૬,૯૯૦ બંધ કરવામાં આવ્‍યા અને ૩૬,૩૧૨ નિર્દોષ જાહેર કરવામાં આવ્‍યા. હવે, સુપ્રીમ કોર્ટે ચૂંટણી દરમિયાન જપ્ત કરાયેલી રોકડ અને મિલકતના સંચાલનમાં જવાબદારી સ્‍થાપિત કરી છે, જેમાં કહેવામાં આવ્‍યું છે કે જપ્તી અને લેખિત કારણો વિશેની માહિતી ૨૪ કલાકની અંદર પૂરી પાડવી આવશ્‍યક છે. વધુમાં, એક વર્ષની અંદર FIR તપાસ પૂર્ણ કરવાના પ્રયાસો કરવા જોઈએ, અને કોઈપણ વિલંબનું દસ્‍તાવેજીકરણ કરવું જોઈએ.

ફક્‍ત FIR નોંધવી પૂરતી નથી; ત્‍યારબાદની તપાસ અને કાર્યવાહીની ગતિ પણ એટલી જ મહત્‍વપૂર્ણ છે. લાંબી તપાસ આરોપી અને તપાસ એજન્‍સીઓ બંનેને અસર કરે છે. આ જ કારણ છે કે સુપ્રીમ કોર્ટે ચૂંટણી સંબંધિત કેસોમાં સમયસર તપાસ અને કાર્યવાહી પર ભાર મૂક્‍યો છે. કોર્ટના નિર્દેશોનો હેતુ એ સુનિﾍતિ કરવાનો છે કે ચૂંટણી દરમિયાન જપ્ત કરાયેલી રોકડ અથવા મિલકતનું સંચાલન પારદર્શક હોય અને કેસ બિનજરૂરી રીતે લાંબા ન થાય