અમદાવાદ : કુદરત અને વન્યજીવ સૃષ્ટિમાં અસંખ્ય અજાયબીઓ છુપાયેલી છે, પરંતુ શું તમે જાણો છો કે પૃથ્વી પર એક એવું પણ પ્રાણી છે જે સંપૂર્ણપણે માતૃસત્તાક (Matriarchal) સમાજમાં જીવે છે? અહીં કોઈ નર નહીં પણ પરિવારની સૌથી વયસ્ક માદા હાથી સમગ્ર ટોળાની નેતા હોય છે અને તેનું શાસન ચાલે છે. હાથીઓના સંસારમાં વયસ્ક માદા હાથી જ ખોરાક, પાણીની શોધ, સલામત માર્ગો અને સંભવિત જોખમો સામે રક્ષણ મેળવવાની તમામ જવાબદારીઓ એકચક્રી રીતે નિભાવે છે.

તાજેતરમાં કેન્યાના એમ્બોસેલી ક્ષેત્રમાં આફ્રિકન હાથીઓ પર હાથ ધરવામાં આવેલા એક વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસમાં માદા હાથીના નેતૃત્વ અને તેની તીવ્ર સૂઝબૂઝ અંગે અત્યંત રસપ્રદ તારણો સામે આવ્યા છે. સંશોધકોએ જ્યારે હાથીઓના ટોળા સમક્ષ સિંહની વિવિધ પ્રકારની ગર્જનાઓના સાઉન્ડ રેકોર્ડિંગ્સ વગાડ્યા, ત્યારે માતૃસત્તાક માદા હાથીની ઉંમર અને અનુભવના આધારે આશ્ચર્યજનક પ્રતિક્રિયાઓ જોવા મળી હતી. મોટી ઉંમરની માદા હાથીઓ સામાન્ય ગર્જના અને વધુ શક્તિશાળી નર સિંહની ગર્જના વચ્ચેનો તફાવત તરત જ પારખી લેતી હતી અને સમગ્ર પરિવારને એકજૂથ કરીને સુરક્ષિત કરી લેતી હતી.

અભ્યાસમાં જાણવા મળ્યું છે કે નાના વયની માદા નેતાઓની સરખામણીએ મોટી ઉંમરની માદા હાથીઓ પાસે દાયકાઓનો અનુભવ અને અદભુત યાદશક્તિ હોય છે, જે મુશ્કેલ પરિસ્થિતિઓમાં આખા ટોળાનો જીવ બચાવે છે. કમનસીબે, શિકારીઓ મોટા દાંત ધરાવતી આ વયસ્ક માદાઓને જ વધુ નિશાન બનાવે છે. વન્યજીવ નિષ્ણાતોના મતે, એક મોટી ઉંમરની માદા હાથીને ગુમાવવી એટલે સમગ્ર ટોળા માટે દાયકાઓનું સંચિત પર્યાવરણીય જ્ઞાન ગુમાવવા સમાન છે. તેથી જ હાથીઓના સંરક્ષણ માટે આ વૃદ્ધ 'માતૃસત્તાક' નેતાઓનું રક્ષણ કરવું અત્યંત અનિવાર્ય છે.