પુણ્યતિથિ નિમિત્તે એ મહાન સંગીતસર્જકનું સ્મરણ, જેમણે ગુજરાતી લોકસંગીત, સુગમ સંગીત અને ફિલ્મી ધૂનોને રાષ્ટ્રીય કક્ષાના ગાયક-ગાયિકાઓના સ્વરથી સમૃદ્ધ બનાવ્યાં

ગુજરાતી સંગીતની વાત અવિનાશ વ્યાસ વિના અધૂરી જ ગણાય. નામ પ્રમાણે જ તેમનું સંગીત પણ ‘અવિનાશી’ બની ગયું છે. ૨૧ જુલાઈ, ૧૯૧૨ના રોજ જન્મેલા અને ૨૦ ઑગસ્ટ, ૧૯૮૪ના રોજ આ દુનિયાને અલવિદા કરનારા અવિનાશ વ્યાસે પોતાની અદભુત સર્જનશક્તિથી ગુજરાતી સંગીતને એવી ઊંચાઈ આપી કે અનેક દાયકાઓ પછી પણ તેમનાં ગીતો લોકોના હોઠે જીવંત છે. તેમની પુણ્યતિથિ નિમિત્તે ગુજરાતી સંગીતના આ ધ્રુવતારાને ભાવભીની શબ્દાંજલિ.

અવિનાશ વ્યાસ માત્ર સંગીતકાર નહોતા; તેઓ ગીતકાર, સ્વરરચનાકાર અને ગુજરાતી સંસ્કૃતિની સંગીતમય અભિવ્યક્તિના અગ્રદૂત હતા. તેમણે આશરે દસ હજારથી વધુ ગીતોની રચના કે સ્વરરચના કરી હોવાનું માનવામાં આવે છે. ગુજરાતી ફિલ્મસંગીતમાં તેમનું પ્રદાન તો અદ્વિતીય રહ્યું. તેમણે લગભગ ૧૯૦ જેટલી ગુજરાતી ફિલ્મો માટે સંગીત આપ્યું અને અંદાજે બારસો જેટલાં ફિલ્મી ગીતોને સ્વરબદ્ધ કર્યાં. ભક્તિ, પ્રેમ, વિરહ, લોકજીવન, સંસ્કાર, માતૃભક્તિ, રાસ-ગરબા, ગ્રામ્ય સંવેદના અને સામાજિક પ્રસંગો—એવું ભાગ્યે જ કોઈ વિષય હશે જેને તેમણે સંગીતમાં સ્પર્શ્યો ન હોય.

અવિનાશ વ્યાસને સંગીતની ઊંડી તાલીમ મળી હતી. તેઓ મહાન સંગીતાચાર્ય ઉસ્તાદ અલાઉદ્દીન ખાં સાહેબની સંગીત પરંપરાનો સ્પર્શ પામ્યા હતા. કારકિર્દીના આરંભમાં તેમણે ઉસ્તાદ અલ્લા રખાં સાથે પણ કામ કર્યું હતું. તેમની પ્રથમ ફિલ્મ હિન્દીની ‘મહાસતી અનસૂયા’ હતી, જે ૧૯૪૩માં આવી હતી અને જેમાં તેમણે સંયુક્ત રીતે સંગીત આપ્યું હતું. ત્યારબાદના સંઘર્ષકાળ પછી ૧૯૪૮ની ‘ગુણસુંદરી’એ તેમને નોંધપાત્ર ઓળખ આપી. આ ફિલ્મ ગુજરાતી અને હિન્દી બંને ભાષામાં બની હતી.

હિન્દી ફિલ્મસંગીતમાં પ્રતિભાની કોઈ ખોટ ન હોવા છતાં અવિનાશ વ્યાસને તેવું વ્યાપારી સફળતાનું સ્થાન મળી શક્યું નહીં, જે બંગાળના સચિન દેવ બર્મન, હેમંતકુમાર, સલિલ ચૌધરી કે મહારાષ્ટ્રના સી. રામચંદ્ર અને વસંત દેસાઈ જેવા સંગીતકારોને મળ્યું. હિન્દી ફિલ્મજગતમાં તેઓ ઘણીવાર ઓછા ખર્ચની પૌરાણિક અને ધાર્મિક ફિલ્મો સુધી સીમિત રહી ગયા. તેમ છતાં તેમની સર્જનશક્તિ કદી સીમિત બની નહીં.

૧૯૫૧થી ૧૯૬૨નો સમયગાળો તેમની હિન્દી ફિલ્મોની કારકિર્દીનો સૌથી સક્રિય સમય માનવામાં આવે છે. તેમણે કુલ આશરે ૬૨ હિન્દી ફિલ્મોમાં સંગીત આપ્યું. એકલા ૧૯૫૭માં જ તેમની સાત ફિલ્મો આવી હતી, જ્યારે ૧૯૫૪, ૧૯૫૫ અને ૧૯૫૮માં પાંચ-પાંચ ફિલ્મો તેમના સંગીતથી સજ્જ થઈ હતી. આ આંકડા તેમના કામની વ્યાપકતા અને સતત સર્જનશીલતાનો પરિચય આપે છે.

અવિનાશ વ્યાસની એક મોટી વિશેષતા એ હતી કે તેમણે ગુજરાતી ગીતો માટે હિન્દી ફિલ્મજગતના પ્રથમ હરોળના ગાયક-ગાયિકાઓને ગુજરાતીની મીઠાશ સાથે જોડ્યા. લતા મંગેશકર, આશા ભોંસલે, ગીતા દત્ત, મહંમદ રફી, મુકેશ, મન્ના ડે સહિત અનેક જાણીતા સ્વરો તેમની રચનાઓ સાથે જોડાયા. ગુજરાતી ફિલ્મ તથા બિનફિલ્મી સંગીતને રાષ્ટ્રીય કક્ષાના આ સ્વરો મળવામાં અવિનાશ વ્યાસનું યોગદાન અત્યંત મહત્વનું રહ્યું.

ગીતા દત્ત સાથેનો તેમનો સંગીતસંબંધ ખાસ નોંધપાત્ર હતો. ગીતા દત્તે પોતાની માતૃભાષા બંગાળી કરતાં પણ ગુજરાતી ભાષામાં વધુ ગીતો ગાયાં હોવાનું સંગીતજગતમાં વારંવાર ઉલ્લેખાય છે અને તેમાં અવિનાશ વ્યાસની મોટી ભૂમિકા માનવામાં આવે છે. ‘નાગમણિ’ જેવી ફિલ્મનાં ગીતોમાં ગીતા દત્તના સ્વરનો તેમણે અત્યંત અસરકારક ઉપયોગ કર્યો. એક જ ગાયિકામાંથી ભક્તિ, લોકઢાળ, વિરહ અને હળવાશ—વિવિધ ભાવો પ્રગટાવવાની તેમની કુશળતા અદભુત હતી.

૧૯૫૩માં આવેલી બહુભાષી ફિલ્મ ‘તીન બત્તી ચાર રસ્તા’ માટે અલગ અલગ ભારતીય ભાષાઓ ધરાવતા ગીતમાં ગુજરાતી ભાગની સ્વરરચનાની જવાબદારી અવિનાશ વ્યાસને સોંપવામાં આવી હતી. આ ઘટનાથી તે સમય સુધીમાં ગુજરાતી સંગીતના પ્રતિનિધિ સર્જક તરીકે તેમની પ્રતિષ્ઠા કેટલી મજબૂત થઈ ગઈ હતી તેનો ખ્યાલ આવે છે.

૧૯૬૦માં આવેલી ગુજરાતી ફિલ્મ ‘મેંદી રંગ લાગ્યો’ની અભૂતપૂર્વ લોકપ્રિયતાએ ગુજરાતી ફિલ્મસંગીતમાં તેમનું સ્થાન વધુ મજબૂત બનાવી દીધું. ત્યારબાદ તેમનું ધ્યાન મોટા પ્રમાણમાં ગુજરાતી સિનેમા તરફ વળ્યું. સાઠના દાયકાના ઉત્તરાર્ધથી સિત્તેરના દાયકામાં ગુજરાતી ફિલ્મોમાં લોકકથા અને લોકજીવન આધારિત વિષયોનો પ્રવાહ વધ્યો ત્યારે અવિનાશ વ્યાસ એ યુગના સંગીતના મુખ્ય આધારસ્તંભ બની રહ્યા.

તેમણે માત્ર જાણીતા ગાયકોને ગુજરાતી સંગીતમાં લાવ્યા એટલું જ નહીં, પરંતુ ગુજરાતના લોકગાયકો અને સ્થાનિક પ્રતિભાઓને પણ ફિલ્મજગત સુધી પહોંચાડવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવી. લોકસંગીતની મૂળ સુગંધ જાળવી રાખીને તેને ફિલ્મી સંગીતના માધ્યમથી ઘરઘરમાં પહોંચાડવાની તેમની આવડત અનોખી હતી.

અવિનાશ વ્યાસને હિન્દી ફિલ્મજગતે કદાચ તેમની પ્રતિભાને અનુરૂપ વ્યાપારી સફળતા ન આપી હોય, પરંતુ ગુજરાતે તેમને પોતાના હૃદયમાં કાયમી સ્થાન આપ્યું છે. ગુજરાતી લગ્નગીત હોય, ગરબો હોય, ભજન હોય, માતાજીની સ્તુતિ હોય કે હૃદયસ્પર્શી સુગમ ગીત—ક્યાંક ને ક્યાંક અવિનાશ વ્યાસની સંગીતપરંપરાનો સ્પર્શ આજે પણ અનુભવાય છે.

તેમનું શરીર ૨૦ ઑગસ્ટ, ૧૯૮૪ના રોજ પંચમહાભૂતમાં વિલીન થયું, પરંતુ હજારો ગીતોમાં વહેતો તેમનો સ્વર આજે પણ જીવંત છે. એટલે જ અવિનાશ વ્યાસને યાદ કરતાં એવું કહેવું અતિશયોક્તિ નહીં ગણાય કે વ્યક્તિ વિદાય લઈ શકે, પરંતુ સાચું સર્જન ક્યારેય વિદાય લેતું નથી.

દસ હજારથી વધુ ગીતોનું વિરાટ સર્જન

અવિનાશ વ્યાસના સર્જનનો વ્યાપ આશ્ચર્યજનક હતો. આશરે દસ હજારથી વધુ ગીતો, લગભગ ૧૯૦ ગુજરાતી ફિલ્મો અને અંદાજે બારસો ગુજરાતી ફિલ્મી ગીતો તેમની અસાધારણ સર્જનશક્તિની સાક્ષી આપે છે. ભક્તિથી લઈને પ્રેમ, વિરહથી લઈને ગરબા અને લોકગીત સુધી ગુજરાતી જીવનનો લગભગ દરેક રંગ તેમના સંગીતમાં જોવા મળે છે.

હિન્દીમાં ૬૨ જેટલી ફિલ્મો, છતાં ગુજરાતી સંગીત જ બન્યું કર્મક્ષેત્ર

અવિનાશ વ્યાસે ૧૯૪૩થી જીવનના અંતિમ વર્ષો સુધી આશરે ૬૨ હિન્દી ફિલ્મોમાં સંગીત આપ્યું. ૧૯૫૧થી ૧૯૬૨નો સમય તેમની હિન્દી ફિલ્મ કારકિર્દીનો સુવર્ણ તબક્કો રહ્યો. પ્રતિભા હોવા છતાં હિન્દી ફિલ્મોમાં તેઓ મોટાભાગે પૌરાણિક અને ઓછા ખર્ચની ફિલ્મો સાથે જોડાયેલા રહ્યા, જ્યારે ગુજરાતી ફિલ્મોએ તેમને અપ્રતિમ લોકપ્રિયતા અને અવિસ્મરણીય સ્થાન આપ્યું.

ગીતા દત્ત સહિત હિન્દીના દિગ્ગજ સ્વરોને ગુજરાતી ગીતો સાથે જોડ્યા

અવિનાશ વ્યાસની સૌથી મોટી સિદ્ધિઓમાંની એક હતી ગુજરાતી સંગીતને ભારતના જાણીતા પાર્શ્વગાયકોના સ્વર આપવાની. ગીતા દત્ત સાથે તેમનો સંગીતસંબંધ વિશેષ યાદગાર રહ્યો. આ ઉપરાંત લતા મંગેશકર, આશા ભોંસલે, મહંમદ રફી, મુકેશ અને અન્ય અનેક ખ્યાતનામ ગાયક-ગાયિકાઓને ગુજરાતી ગીતો સાથે જોડીને તેમણે ગુજરાતી સંગીતનું ગૌરવ રાષ્ટ્રીય સ્તરે વધાર્યું.

(જુની યાદગાર હિન્દી ફિલ્મી ગીતોના જાણીતા જ્ઞાતા શ્રી મહેશભાઈ યાજ્ઞિકની વાયરલ ડિજિટલ મિડિયા પોસ્ટ સાભાર)