​ડાહાણુ (મહારાષ્ટ્ર): મહારાષ્ટ્રના પાલઘર જિલ્લામાં આવેલા નારેશ્વડી (નરેશવાડી) વિસ્તારમાં આદિવાસી સમુદાયની સદીઓ જૂની અને સમૃદ્ધ સાંસ્કૃતિક વિરાસતને પુનર્જીવિત કરવા માટે એક મહત્ત્વપૂર્ણ પહેલ હાથ ધરવામાં આવી છે. આધુનિકતાના પ્રભાવ અને બદલાતી જીવનશૈલી વચ્ચે આદિવાસી કળા અને સંગીત લુપ્ત થવાના આરે પહોંચી ગયા હતા, જેને બચાવવા માટે 'નારેશ્વડી લર્નિંગ સેન્ટર' (Nareshwadi Learning Centre - NLC) દ્વારા ખાસ ઝુંબેશ ચલાવવામાં આવી રહી છે. આ ઝુંબેશ અંતર્ગત વિશ્વપ્રસિદ્ધ 'વારલી આર્ટ' (Warli Painting) અને આદિવાસી સમુદાયના પવિત્ર તથા પરંપરાગત વાજિંત્ર 'તારપા' (Tarpa) ના સંગીતને નવું જીવન આપવામાં આવી રહ્યું છે.

​આદિવાસી વારલી સમુદાય માટે તેમની ચિત્રકળા અને સંગીત માત્ર મનોરંજનનું સાધન નથી, પરંતુ તેમના દૈનિક જીવન, પ્રકૃતિ પ્રત્યેનો પ્રેમ, કૃષિ સંસ્કૃતિ અને ધાર્મિક ઉત્સવો સાથે ઊંડાણપૂર્વક જોડાયેલું માધ્યમ છે. વારલી ચિત્રકળામાં વર્તુળ, ત્રિકોણ અને ત્રિજ્યા જેવા મૂળભૂત ભૌમિતિક આકારો દ્વારા મનુષ્ય અને પ્રકૃતિના સંબંધો તેમજ ઉત્સવોના દ્રશ્યો કેનવાસ અને ભિંત પર કંડારવામાં આવે છે. બીજી તરફ, સુકાઈ ગયેલી દૂધી (તંબુરા) અને વાંસમાંથી બનાવવામાં આવતું પવિત્ર વાજિંત્ર 'તારપા' આદિવાસી નૃત્ય અને ઉજવણીઓનું મુખ્ય કેન્દ્રબિંદુ રહ્યું છે. જોકે, નવી પેઢી આ પરંપરાઓથી દૂર થઈ રહી હોવાથી આ કળાઓ લુપ્ત થવાનો ભય ઊભો થયો હતો.

​સ્થાનિક કલાકારો અને સંસ્કૃતિના રક્ષકોના સહયોગથી નારેશ્વડી લર્નિંગ સેન્ટર ખાતે આદિવાસી બાળકો અને યુવાનો માટે વિશેષ કાર્યશાળાઓ તેમજ પ્રશિક્ષણ વર્ગોનું આયોજન કરવામાં આવી રહ્યું છે. અહીં અનુભવી વારલી ચિત્રકારો દ્વારા બાળકોને પરંપરાગત પ્રાકૃતિક રંગો અને ટેકનીકનો ઉપયોગ કરીને ચિત્રકળા શીખવવામાં આવી રહી છે. સાથે સાથે, તારપા વાજિંત્રનું નિર્માણ કરવાની કળા અને તેને વગાડવાની જટિલ ધૂનોનું શિક્ષણ પણ યુવાનોને આપવામાં આવી રહ્યું છે.

​આ પહેલથી માત્ર આદિવાસી વિરાસતનું સંરક્ષણ જ નથી થઈ રહ્યું, પરંતુ સ્થાનિક આદિવાસી યુવાનો માટે રોજગારી અને આત્મનિર્ભરતાના નવા દ્વાર પણ ખુલી રહ્યા છે. તૈયાર કરાયેલી વારલી આર્ટની કૃતિઓને વિવિધ પ્રદર્શનીઓ અને હસ્તકળા બાજરોમાં સ્થાન આપીને કલાકારોને આર્થિક ટેકો પૂરો પાડવાના પ્રયાસો પણ કરવામાં આવી રહ્યા છે. આ ભગીરથ કાર્યથી મહારાષ્ટ્રના આંતરિયાળ આદિવાસી વિસ્તારમાં પોતાની સાંસ્કૃતિક ઓળખ પ્રત્યે એક નવો ઉત્સાહ અને ગૌરવની ભાવના જોવા મળી રહી છે.