નવી દિલ્હી : ગ્રામીણ રોજગાર ગેરંટી યોજનાઓ હેઠળ અપાતા લઘુત્તમ વેતન અને વેતન ચુકવણીમાં થતાં વિલંબ અંગેની એક મહત્વપૂર્ણ અરજીની સુનાવણી કરતી વખતે સુપ્રીમ કોર્ટે દેશ સમક્ષ એક મોટો બંધારણીય પ્રશ્ન ઉપસ્થિત કર્યો છે. ચીફ જસ્ટિસ સૂર્યકાંત, જસ્ટિસ જોયમલ્યા બાગચી અને જસ્ટિસ વી. મોહનાની બેન્ચે પ્રશ્ન ઉઠાવ્યો હતો કે, શું બંધારણની કલમ ૨૧ હેઠળ મળતા જીવન અને ગૌરવના મૂળભૂત અધિકારની સમકક્ષ 'કામ કરવાના અધિકાર' (Right to Work) ને ગણવો જોઈએ કે નહીં?

"કામનો અધિકાર એ મૂળભૂત અધિકાર નથી, માત્ર એક આકાંક્ષા છે"

સુનાવણી દરમિયાન જસ્ટિસ બાગચીએ અવલોકન કર્યું હતું કે, ભારતીય બંધારણમાં કામ કરવાના અધિકારને મૂળભૂત અધિકાર બનાવવામાં આવ્યો નથી, પરંતુ તેને ભાગ IV હેઠળ 'રાજ્ય નીતિના નિર્દેશક સિદ્ધાંતો' (DPSP) માં સ્થાન આપવામાં આવ્યું છે. તેમણે કહ્યું કે, જો કામ કરવાના અધિકારને અમલમાં મૂકી શકાય તેવો મૂળભૂત અધિકાર બનાવી દેવામાં આવે, તો રાજ્ય સરકારો પર બંધારણીય અને આર્થિક બોજ અત્યંત વધી જશે. જો વેતન મર્યાદા વધારવામાં આવે પણ સરકારનું બજેટ એટલું જ રહે, તો અંતે કામ મેળવનારા ગરીબ લોકોની સંખ્યા ઘટી શકે છે.

મનરેગાનું સ્થાન હવે 'VB-G RAM G' કાયદાએ લીધું

સુનાવણી દરમિયાન એડવોકેટ પ્રશાંત ભૂષણે રજૂઆત કરી હતી કે, ૧ જુલાઈ, ૨૦૨૬ થી મનરેગા (MGNREGA) ની જગ્યાએ નવો 'વિકાસ ભારત-ગેરંટી ફોર રોજગાર અને આજીવિકા મિશન (ગ્રામીણ)' (VB-G RAM G) કાયદો અમલમાં આવ્યો છે. આ નવા કાયદા હેઠળ રોજગારની ગેરંટી ૧૦૦ દિવસથી વધારીને ૧૨૫ દિવસ કરવામાં આવી છે અને રાષ્ટ્રીય સરેરાશ દૈનિક વેતન ₹૨૯૮.૮ થી વધારીને ₹૩૨૭.૪ કરવામાં આવ્યું છે. જોકે, ભૂષણે દલીલ કરી હતી કે સરકાર તરફથી ચૂકવવામાં આવતું વેતન રાજ્યો દ્વારા નક્કી કરાયેલા લઘુત્તમ વેતન કરતાં ઓછું ન હોવું જોઈએ.

નવી રિટ અરજી દાખલ કરવા કોર્ટનો નિર્દેશ

ચીફ જસ્ટિસ સૂર્યકાંતે સ્પષ્ટ કર્યું કે જૂના મનરેગા કાયદા આધારિત અરજી હવે નવા કાયદાકીય માળખા સામે અપ્રસ્તુત થઈ ગઈ છે, તેથી નવી યોજનાના આંકડાઓ સાથે નવી અરજી દાખલ કરવી જરૂરી છે. એડવોકેટ પ્રશાંત ભૂષણ નવા કાયદા હેઠળ લઘુત્તમ વેતન અને વિલંબિત ચુકવણીના વળતર અંગે નવી અરજી દાખલ કરવા સહમત થયા હતા. આ કેસના કારણે દેશમાં રોજગારના અધિકાર અને કલ્યાણકારી યોજનાઓની કાનૂની મર્યાદાઓ પર ફરી એકવાર વ્યાપક ચર્ચા શરૂ થઈ છે.