નવી દિલ્‍હી તા.૨૫: દેશમાં યુવાનોના શિક્ષણ, રોજગાર અને કૌશલ્‍ય વિકાસ અંગે નીતિ આયોગનો તાજેતરનો અહેવાલ ચિતાજનક ચિત્ર રજૂ કરે છે. અહેવાલ મુજબ, ૧૫ થી ૨૯ વર્ષની વયના આશરે ૮.૭ કરોડ ભારતીય યુવાનો ન તો અભ્‍યાસ કરી રહ્યા છે, ન તો કામ કરી રહ્યા છે અને ન તો કોઈ તાલીમ મેળવી રહ્યા છે. નીતિ આયોગે રોજગાર અને કૌશલ્‍ય વિકાસના મોરચે આને એક મોટો પડકાર ગણાવીને, સ્‍થાનિક જરૂરિયાતોને અનુરૂપ સસ્‍તી અથવા સબસિડીવાળી તાલીમ, સ્‍વ-રોજગારની તકો અને કૌશલ્‍ય કાર્યક્રમોનો વિસ્‍તાર કરવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્‍યો છે.

દેશની સૌથી મોટી સંપત્તિ તેની યુવા પેઢી દ્વારા પોષાયેલા સપનાઓમાં રહેલી છે. જો કે, જ્‍યારે દેશની કુલ વસ્‍તીમાં નોંધપાત્ર સંખ્‍યામાં યુવાનોને શિક્ષણ, રોજગાર અને તાલીમથી બાકાત રાખવામાં આવે છે, ત્‍યારે તે માત્ર આંકડા કરતાં વધુ બની જાય છે. આ પ્રશ્ન સરકારના દાવાઓને પ્રતિબિબિત કરે છે, જેને ઘણીવાર અર્થતંત્રના ગુલાબી ચિત્ર દ્વારા છુપાવવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવે છે.

ઉલ્‍લેખનીય છે કે નીતિ આયોગે તાજેતરમાં એક અહેવાલમાં જણાવ્‍યું હતું કે દેશમાં ૧૫ થી ૨૯ વર્ષની વયના આશરે ૮.૭ કરોડ (૮.૭ કરોડ) યુવાનો ન તો કોઈ શિક્ષણ મેળવી રહ્યા છે, ન તો નોકરી કરી રહ્યા છે, ન તો કોઈ પ્રકારની તાલીમ મેળવી રહ્યા છે. જો આટલી મોટી સંખ્‍યામાં યુવાનો લગભગ નિષ્‍ક્રિય છે, તો સરકાર કયા આધારે દાવો કરે છે કે યુવા વસ્‍તી દેશની તાકાત છે અને તેનું ભવિષ્‍ય નક્કી કરશે?

શિક્ષણથી લઈને રોજગાર સુધીની તકોથી મોટી યુવા વસ્‍તીને બાકાત રાખવામાં આવી છે. એવું વિચિત્ર છે કે રોજગાર સર્જન અને લાખો યુવાનોને તકો પૂરી પાડવાના દાવા કરવામાં આવે છે, પરંતુ આટલી મોટી યુવા વસ્‍તી શિક્ષણથી લઈને રોજગાર સુધીની તકોથી બાકાત રહે છે. સરકારી જાહેરાતો આશાઓ જગાડી શકે છે, પરંતુ યુવાનોને તેમના ભવિષ્‍યને સુધારવા માટે વાસ્‍તવિક કૌશલ્‍ય અને રોજગારની તકોની જરૂર છે. તેમને યોજનાઓની લાંબી યાદી નહીં, પરંતુ સમયસર, યોગ્‍ય માર્ગદર્શનની જરૂર છે. પરિણામ એ છે કે રોજગારની તકો સતત ઘટી રહી છે.

આજે, પરિસ્‍થિતિ એવી છે કે યુવાનો ન તો પોતાનો અભ્‍યાસ ચાલુ રાખી શકે છે કે ન તો તેઓ પોતાની જાતે કે સરકારી સહાયથી આજીવિકાનોસ્ત્રેત બનાવી શકે છે. બીજો પ્રશ્ન એ છે કેઃ જ્‍યારે સરકાર મુદ્રા લોનથી લઈને અન્‍ય યોજનાઓ સુધી વિવિધ યોજનાઓ ચલાવવાનો દાવો કરે છે, ત્‍યારે તેમના લાભ યુવાનો સુધી કેમ પહોંચતા નથી?

સરકારે આ મુશ્‍કેલ પ્રશ્નનો સામનો કરવો જ જોઇએ, કારણ કે એક એવા દેશમાં જ્‍યાં લાખો લોકો કામ શોધી રહ્યા છે, ત્‍યાં વિકાસના ફક્‍ત દાવાઓ પૂરતા નથી. સરકાર યુવાનોને લાખો નોકરીઓ સહિત વિવિધ લોન યોજનાઓના લાભો આપવાનું ચાલુ રાખે છે, પરંતુ નીતિ આયોગના ડેટા કંઈક અલગ જ ચિત્ર રજૂ કરે છે.

નીતિ આયોગે ૨૦૪૭ માં વિકાસ ભારત માટે કૌશલ્‍યનું પુનઃકલ્‍પના શીર્ષક ધરાવતો આ રિપોર્ટ બહાર પાડ્‍યો છે. ૨૦૨૧ માં હાથ ધરાયેલા રાષ્ટ્રીય નમૂના સર્વેક્ષણના ૭૮મા રાઉન્‍ડના ડેટાના આધારે નીતિ આયોગ ૮૭ મિલિયન યુવાનોનો અંદાજ લગાવે છે. આ રિપોર્ટ ભારતના કાર્યબળ અને શીખનારાઓને પાંચ મુખ્‍ય વિભાગોમાં વિભાજિત કરે છેઃ શાળા શિક્ષણ, ઉચ્‍ચ શિક્ષણ, ઔપચારિક અને અનૌપચારિક રોજગાર, અને શિક્ષણ, રોજગાર અને તાલીમની બહારના લોકો, એટલે કે, NEET યુવાનો અને મહિલાઓ.

નીતિ આયોગે ૧૫ થી ૨૯ વર્ષની વયના યુવાનોને વર્ગીકૃત કર્યા છે જેઓ શિક્ષણ, રોજગાર અથવા તાલીમમાં નથી. આમાં બેરોજગાર યુવાનોનો સમાવેશ થાય છે. રિપોર્ટ મુજબ, આવકનો અભાવ અને અગાઉના શૈક્ષણિક ખર્ચ NEET યુવાનો માટે મુખ્‍ય અવરોધો છે. આ યુવાનો માટે પોષણક્ષમ અથવા સબસિડીવાળી તાલીમ, તેમજ અનુરૂપ નાણાકીય સહાય જરૂરી છે. નીતિ આયોગે જણાવ્‍યું હતું કે સમાજના વિવિધ વર્ગો માટે કમાણીની તકો સાથે શિક્ષણને એકીકૃત કરવું મહત્‍વપૂર્ણ છે.

નીતિ આયોગે જણાવ્‍યું હતું કે કાર્યબળ અને NEET યુવાનો માટે, મધ્‍ય-કારકિર્દી પુનઃકૌશલ્‍ય, સ્‍વ-રોજગાર માર્ગો અને સ્‍થાનિક માંગ સાથે ઉભરતા ક્ષેત્રોમાં તાલીમ પર ધ્‍યાન કેન્‍દ્રિત કરવાની જરૂર છે. અહેવાલમાં એમ પણ કહેવામાં આવ્‍યું છે કે યુવાનોને એવા કૌશલ્‍યો પૂરા પાડવા જોઈએ જે તેમને માત્ર નોકરી શોધનારા બનવા માટે જ નહીં પરંતુ તેમની ક્ષમતાઓના આધારે સ્‍વ-રોજગાર શરૂ કરવા માટે પણ સક્ષમ બનાવે.

અહેવાલ મુજબ, વિદ્યાર્થીઓ, ખાસ કરીને ઓછી આવક ધરાવતા પરિવારોના વિદ્યાર્થીઓ, પહેલાથી જ કોલેજ ફી અને ઘણા કિસ્‍સાઓમાં ખાનગી ટ્‍યુશનના ખર્ચથી દબાયેલા છે. પરંપરાગત ડિગ્રીની સાથે ખર્ચાળ કુશળતાનો અભ્‍યાસ તેમના માટે આર્થિક રીતે પડકારજનક બની જાય છે. નીતિ આયોગે જણાવ્‍યું હતું કે આ જ કારણ છે કે ઘણા વિદ્યાર્થીઓ, તેમનો અભ્‍યાસ પૂર્ણ કર્યા પછી, તેમના પરિવારોને ટેકો આપવા માટે નોકરી અથવા આવકનો સ્‍થિરસ્ત્રેત શોધે છે. કેટલીકવાર, તેમને ઓછા પગારવાળી નોકરીઓ પણ સ્‍વીકારવી પડે છે. તે જ સમયે, કેટલાક યુવાનો શિક્ષણથી રોજગારમાં સફળતાપૂર્વક સંક્રમણ કરવામાં અસમર્થ હોય છે અને NEET શ્રેણીમાં આવે છે.

આ અહેવાલ ઉચ્‍ચ શિક્ષણ અને રોજગાર વચ્‍ચેના અંતરને પણ પ્રકાશિત કરે છે. નીતિ આયોગ અનુસાર, ફક્‍ત ૮.૨૫% સ્‍નાતકો એવી નોકરીઓમાં કામ કરી રહ્યા છે જે તેમની શૈક્ષણિક લાયકાત સાથે મેળ ખાય છે. અહેવાલમાં જણાવાયું છે કે ઉદ્યોગની જરૂરિયાતો અનુસાર વ્‍યવહારુ શિક્ષણ અને તાલીમનો મર્યાદિત અનુભવ યુવાનોની રોજગારક્ષમતા પર અસર કરી રહ્યો છે. આ અસર ઔપચારિક શિક્ષણ મેળવનારાઓ દ્વારા પણ અનુભવાય છે.

નીતિ આયોગે જણાવ્‍યું હતું કે ૨૦૪૭ સુધીમાં વિકસિત ભારતના લક્ષ્યને પ્રાપ્ત કરવા માટે, નાગરિકોને સતત શીખવા, કમાવવા અને આગળ વધવાની તકો પૂરી પાડવી આવશ્‍યક છે. આ લક્ષ્યમાં કૌશલ્‍ય મહત્‍વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે. કમિશન અનુસાર, ૨૦૧૪-૧૫ થી ૭૬.૭ મિલિયનથી વધુ લોકોને તાલીમ આપવામાં આવી છે. જો કે, અહેવાલમાં એ પણ સ્‍પષ્ટતા કરવામાં આવી છે કે ભવિષ્‍યમાં, કૌશલ્‍યને રોજગાર, સ્‍વ-રોજગાર, સ્‍થાનિક માંગ અને ઉભરતા ક્ષેત્રો સાથે વધુ મજબૂત રીતે જોડવાની જરૂર છે