કોલકાતા : ભારતીય સંસ્કૃતિમાં લોકકલા માત્ર મનોરંજનનું સાધન નથી, પરંતુ ભક્તિ અને સામાજિક જાગૃતિનું એક સશક્ત માધ્યમ રહી છે. પશ્ચિમ બંગાળની એવી જ એક અનોખી અને રોચક પરંપરા એટલે 'ગંભીરા' (Gambhira) લોકનૃત્ય. આ નૃત્ય-નાટિકામાં એક અત્યંત રસપ્રદ દ્રશ્ય જોવા મળે છે, જ્યાં પૃથ્વી પરના સામાન્ય માણસો એટલે કે દાદા અને પૌત્ર પોતાના રોજિંદા જીવનના દુઃખ, તકલીફો અને સામાજિક પ્રશ્નોની રજૂઆત કરે છે અને દેવાધિદેવ ભગવાન શિવ સ્વયં શાંતિથી બેસીને તેમના 'શ્રોતા' બનીને આખી વાત સાંભળે છે.

પશ્ચિમ બંગાળના માલદા જિલ્લામાંથી ઉદ્ભવેલી આ લોકકલા પ્રાદેશિક સંસ્કૃતિ સાથે ખૂબ ઊંડાણપૂર્વક જોડાયેલી છે. ગંભીરા નૃત્ય મુખ્યત્વે ચૈત્ર સંક્રાંતિના પવિત્ર અવસરે રજૂ કરવામાં આવે છે, જેને બંગાળી સમાજ પોતાના નવા વર્ષના આગમન અને ઉત્સવ તરીકે ઉજવે છે. આ નૃત્યમાં માત્ર ધાર્મિક ભક્તિ જ નથી હોતી, પરંતુ હાસ્ય, સંગીત અને તીખા સામાજિક કટાક્ષ (વ્યંગ) નો અદ્ભુત ત્રિવેણી સંગમ જોવા મળે છે.

ગંભીરા નૃત્ય-નાટક દરમિયાન કલાકારો પરંપરાગત પોશાક અને મુખોટા (Masks) ધારણ કરીને પ્રાદેશિક સમસ્યાઓ, મોંઘવારી, ભ્રષ્ટાચાર કે રાજકીય મુદ્દાઓને નાટક અને સંગીતના રૂપમાં રજૂ કરે છે. કલાકારો ભગવાન શિવને સંબોધીને ગીતો ગાય છે કે "હે ભોળાનાથ! જુઓ પૃથ્વી પર સામાન્ય માણસ કેવી પરિસ્થિતિમાંથી પસાર થઈ રહ્યો છે." આ રીતે ધાર્મિક આસ્થાની સાથે સામાજિક ચેતના જગાડવાનું કામ આ લોકકલા સદીઓથી કરતી આવી છે.

આજના આધુનિક યુગમાં પણ ગંભીરા લોકનૃત્યનું મહત્વ બંગાળી સંસ્કૃતિમાં અકબંધ રહ્યું છે. પરંપરાગત વારસાને જીવંત રાખવાની સાથે સ્થાનિક લોકો માટે પોતાની વેદના અને અવાજને કલાત્મક રીતે રજૂ કરવાનું આ એક વિશિષ્ટ મંચ પૂરું પાડે છે.