રાંચી : ભારતમાં ધાર્મિક આસ્થા અને અનોખી પરંપરાઓ ધરાવતા અનેક મંદિરો આવેલા છે, પરંતુ ઝારખંડના પૂર્વી સિંહભૂમ જિલ્લામાં આવેલું હાથીખેડા ઠાકુર મંદિર તે બધામાં સાવ અનોખું અને વિશિષ્ટ છે. આ એક એવું ધાર્મિક સ્થળ છે જ્યાં પરંપરાગત રીતે પૂજાતા કોઈ દેવી-દેવતાઓની મૂર્તિઓ સ્થપાયેલી નથી, પરંતુ તેની જગ્યાએ માટીમાંથી બનાવેલા હાથીઓની અત્યંત શ્રદ્ધાપૂર્વક પૂજા કરવામાં આવે છે. સ્થાનિક લોકોના જણાવ્યા મુજબ, આ અનોખી પરંપરા છેલ્લા ૩૦૦ વર્ષથી પણ વધુ સમયથી સતત ચાલી આવે છે.

જંગલી હાથીઓના ક્રોધથી બચવા શરૂ થઈ આસ્થા
મંદિરની સ્થાપના અને તેના નામ પાછળ એક રસપ્રદ ઈતિહાસ જોડાયેલો છે. દલમા વન્યજીવ અભયારણ્ય અને તેની આસપાસના જંગલ વિસ્તારોમાં પ્રાચીન સમયથી જંગલી હાથીઓની મોટી સંખ્યા હતી. અગાઉના સમયમાં હાથીઓના ટોળા અવારનવાર ગામડાઓમાં ઘૂસી આવીને પાક અને ઘરોને ભારે નુકસાન પહોંચાડતા હતા.

જંગલી હાથીઓના આ ઉપદ્રવથી ગામ અને પાકની રક્ષા કરવા માટે ગ્રામજનોએ હાથીખેડા ઠાકુરજીની પૂજા કરવાનો સંકલ્પ કર્યો હતો. સ્થાનિક ભાષામાં 'ખેડા' શબ્દનો અર્થ 'હાથીઓને ભગાડવા અથવા ખદેડવા' થાય છે. એવી દ્રઢ માન્યતા છે કે અહીં પૂજા કરવાથી જંગલી હાથીઓ ગામ તરફ આવતા નથી અને વિસ્તારમાં શાંતિ અને સુરક્ષા જળવાઈ રહે છે.

મનોકામના પૂર્ણ થતાં જ અર્પણ કરાય છે માટીના હાથી
આ મંદિરની સૌથી અદ્ભુત બાબત એ છે કે જ્યારે પણ કોઈ ભક્તની માનતા કે મનોકામના પૂર્ણ થાય છે, ત્યારે તે મંદિરમાં માટી, ધાતુ કે અન્ય સામગ્રીમાંથી બનેલા નાના-મોટા હાથી અથવા ઘોડાની પ્રતિમાઓ અર્પણ કરે છે. આજે મંદિર પરિસરમાં હજારોની સંખ્યામાં માટીના હાથીઓ જોવા મળે છે.

પ્રસાદ અંગેની ખાસ મર્યાદા
હાથીખેડા ઠાકુર મંદિરના પ્રસાદને લઈને પણ કેટલીક કડક સ્થાનિક માન્યતાઓ છે:

•    સ્થળ પર જ ગ્રહણ કરવાનો નિયમ: મંદિરનો પ્રસાદ ઘર તરફ લઈ જઈ શકાતો નથી, તેને મંદિર પરિસરમાં જ ગ્રહણ કરવો પડે છે.

•    મહિલાઓ માટે મર્યાદા: પ્રસાદ ગ્રહણ કરવા અંગે સ્થાનિક સ્તરે ચોક્કસ ધાર્મિક નિયમો અને પરંપરાઓનું પાલન કરવામાં આવે છે.

માનવ અને વન્યજીવો વચ્ચેના આ સહઅસ્તિત્વ અને લોકઆસ્થાના સંગમરૂપ હાથીખેડા ઠાકુર મંદિર આજે સમગ્ર દેશના પ્રવાસીઓ અને શ્રદ્ધાળુઓ માટે આકર્ષણનું કેન્દ્ર બન્યું છે.