ભગવાન જગન્નાથની વિશ્વપ્રસિદ્ધ રથયાત્રા માત્ર એક ઉત્સવ નથી, પરંતુ તે ભક્તિ, પરંપરા અને અનેક રસપ્રદ પૌરાણિક કથાઓનો સંગમ છે. ઓડિશાના પુરી ધામમાં ઉજવાતી આ યાત્રાના સમાપન સમયે એક બહુ જ મીઠી અને અનોખી પરંપરા જોવા મળે છે. આ પરંપરા ભગવાન જગન્નાથ અને માતા લક્ષ્મી વચ્ચેના મધુર ઝઘડા અને તેને શાંત કરવા માટે અર્પણ કરાતા રસગુલ્લા સાથે જોડાયેલી છે.

પુરીના શ્રીમંદિરમાં ભગવાન જગન્નાથ, મોટા ભાઈ બલભદ્ર અને બહેન સુભદ્રા બિરાજમાન છે. રથયાત્રા પહેલા ભગવાન 15 દિવસ સુધી બીમાર રહે છે, જેને 'અનાસર' એકાંતવાસ કહેવાય છે. આ દરમિયાન તેમને વિશેષ ઔષધિઓ અને લેપ લગાવવામાં આવે છે. સ્વસ્થ થયા પછી, બહેન સુભદ્રાના મનરંજન માટે ત્રણેય ભાઈ-બહેન રથ પર સવાર થઈને માસી ગુંડિચાના ઘરે પ્રવાસે નીકળે છે. ભગવાન જગન્નાથ પોતાના ભાઈ-બહેન સાથે તો પ્રવાસે જાય છે, પરંતુ તે જગતના પાલનહાર હોવા છતાં પોતાની પત્ની માતા લક્ષ્મીને મંદિરમાં જ એકલા મૂકીને ચાલ્યા જાય છે.

પતિના આ પ્રકારે જાણ કર્યા વિના ચાલ્યા જવાથી માતા લક્ષ્મી અત્યંત ક્રોધિત થાય છે. રથયાત્રાના 5 દિવસ પછી, એટલે કે 'હેરા પંચમી' ના દિવસે માતા લક્ષ્મી ક્રોધમાં ગુંડિચા મંદિર પહોંચે છે. ત્યાં ગુસ્સામાં આવીને તે ભગવાન જગન્નાથના રથનો એક ભાગ તોડી નાખે છે. આ ઘટના પછી તે હેરા ગોહિરી સાહી મંદિર પરત ફરે છે. આ પરંપરા આજે પણ પુરીમાં ખૂબ જ ધામધૂમથી ભજવવામાં આવે છે, જે ભક્તો માટે આકર્ષણનું કેન્દ્ર બને છે.

ગુંડિચા મંદિરમાં 7 દિવસ વિતાવ્યા બાદ ભગવાન જગન્નાથ જ્યારે શ્રીમંદિર પરત ફરે છે, તેને 'બાહુડા યાત્રા' કહે છે. પરત ફર્યા પછી પણ વાતાવરણ શાંત થતું નથી. રથયાત્રાના અંતિમ ચરણને 'નિલાદ્રી બિજય' કહેવામાં આવે છે, જે દિવસે ભગવાન ફરીથી મંદિરમાં પ્રવેશ કરે છે. જ્યારે ભગવાન જગન્નાથ શ્રીમંદિરના મુખ્ય દ્વાર પર પહોંચે છે, ત્યારે માતા લક્ષ્મીના આદેશથી મંદિરના દરવાજા અંદરથી બંધ કરી દેવામાં આવે છે. ક્રોધિત લક્ષ્મીજી ભગવાન જગન્નાથને મંદિરમાં પ્રવેશ આપવાની સ્પષ્ટ ના પાડી દે છે.

મુખ્ય દ્વાર પર ભગવાન જગન્નાથ અને માતા લક્ષ્મીના સેવકો વચ્ચે શાબ્દિક યુદ્ધ શરૂ થાય છે. ભગવાન વતી સેવકો માફી માંગે છે અને સમજાવવાનો પ્રયત્ન કરે છે. છેવટે, ક્રોધિત પત્નીને મનાવવા માટે ભગવાન જગન્નાથ એક અનોખો ઉપાય અજમાવે છે. ભગવાન માતા લક્ષ્મીને ઓડિશાના પ્રખ્યાત અને અત્યંત મીઠા રસગુલ્લાનો પ્રસાદ અર્પણ કરે છે. રસગુલ્લાની અદ્ભુત મિઠાશ સામે માતા લક્ષ્મીનો ગુસ્સો ઓગળી જાય છે. તે હસીને ભગવાનને માફ કરે છે અને મંદિરના દ્વાર ખોલી દે છે. આ પરંપરાના કારણે ઓડિશામાં નિલાદ્રી બિજયના આ દિવસને 'રસગુલ્લા દિવસ' તરીકે પણ ઉજવવામાં આવે છે.